Euphrase Kezilahabi: Mwanzilishi wa Ushairi Huria katika Kiswahili

Tarehe: Machi 17, 2025 - Kimani wa Mbogo

Euphrase Kezilahabi (1944–2020) alikuwa mwandishi, mshairi na msomi mashuhuri wa Tanzania. Anatajwa kama mwanzilishi wa ushairi huria (free verse) katika lugha ya Kiswahili, kwani alikuwa miongoni mwa waandishi wa kwanza Waafrika kuchapisha diwani ya mashairi ya Kiswahili isiyozingatia kanuni za kimapokeo. Uandishi wake umeleta mtazamo mpya katika fasihi ya Kiswahili kwa kupinga mipangilio ya jadi ya vina na mizani na kuhamasisha mbinu mpya za uwasilishaji wa maudhui. Hapa chini ni uchambuzi wa maisha yake, kazi zake za kifasihi (hasa mashairi huria), mtazamo wake kuhusu ushairi wa kimapokeo, na athari zake katika fasihi ya Kiswahili.

Maisha na Elimu

Euphrase Kezilahabi alizaliwa tarehe 13 Aprili 1944 katika kijiji cha Namagondo, kisiwa cha Ukerewe kilichopo Ziwa Viktoria nchini Tanzania. Lugha yake ya kwanza ilikuwa Kikerewe, lakini aliendelea kutumia hasa Kiswahili katika maandishi yake, akipanua upeo wa Kiswahili kwa kuingiza mitindo na mbinu za lugha yake ya asili katika uandishi wake. Kezilahabi alipata elimu ya msingi katika shule ya Nakasayenge, na baadaye masomo ya sekondari katika Seminari ya Kikatoliki ya Nyegezi, akihitimu mwaka 1966. Mwaka 1967 alijiunga na Chuo Kikuu cha Dar es Salaam, ambako alisomea ualimu na fasihi. Alipata shahada yake ya kwanza (B.A.) mwaka 1970 na kuendelea na shahada ya uzamili (M.A.) chuoni hapo. Baada ya kumaliza masomo hayo mwaka 1976, Kezilahabi alifundisha katika shule mbalimbali za sekondari nchini Tanzania.

Mnamo mwaka 1971, alirejea Chuo Kikuu cha Dar es Salaam kama mhadhiri mshiriki na wakati huo akaanza utafiti wa tasnifu ya uzamili kuhusu riwaya za Shaaban Robert. Aliendelea kupanda ngazi za ualimu chuoni na kufikia cheo cha mhadhiri mwandamizi mwaka 1978. Baadaye, Kezilahabi aliendelea na elimu yake ya juu nchini Marekani katika Chuo Kikuu cha Wisconsin-Madison, ambako alipata shahada ya uzamivu (Ph.D.) mwaka 1985. Tasnifu yake ya Ph.D. ilihusu "African Philosophy and the Problem of Literary Interpretation", ikionesha mahusiano kati ya falsafa ya Kiafrika na tafsiri ya kazi za fasihi. Kufikia muongo wa 2000, Kezilahabi alikuwa profesa wa fasihi ya Kiafrika katika Chuo Kikuu cha Botswana. Alistaafu akiwa mwandishi na msomi mwenye heshima kubwa Barani Afrika. Euphrase Kezilahabi alifariki dunia tarehe 9 Januari 2020 jijini Dar es Salaam, Tanzania, akiwa na umri wa miaka 75.

Kazi za Kifasihi na Mashairi Huria

Kezilahabi amechangia sana katika fasihi ya Kiswahili kwa njia ya riwaya na ushairi, hasa akijulikana kwa kuanzisha mashairi huria yasiyofungamana na mipangilio ya kimapokeo.

Riwaya na Riwaya Fupi

Ingawa Kezilahabi amesifika zaidi kwa mashairi, alianza kujipatia umaarufu kupitia riwaya zake. Riwaya yake ya kwanza, Rosa Mistika (1971), ilileta mshtuko katika jamii kwa kushughulikia unyanyasaji wa wasichana wa shule na walimu wao – mada ambayo ilikuwa haitarajiwi kuandikwa wazi wakati huol. Riwaya hii ilipata umaarufu mkubwa na, licha ya kupigwa marufuku awali kutumika mashuleni kutokana na maudhui yake, hatimaye iliruhusiwa na kuingizwa katika mitaala ya shule za sekondari nchini Tanzania na Kenya. Kezilahabi aliandika riwaya nyingine kadhaa zenye umaarufu katika fasihi ya Kiswahili, zikiwemo:

Kichwamaji (1974)
Dunia Uwanja wa Fujo (1975)
Gamba la Nyoka (1979)

Riwaya hizi zilichangia katika kuendeleza riwaya za Kiswahili za kisasa, zikionyesha uhalisia wa jamii na wakati mwingine kutumia mbinu za kifalsafa na kiubunifu. Mifano ni riwaya zake za baadaye kama Nagona (1987) na Mzingile (1991), ambazo zina mwelekeo wa ki-falsafa na ubunifu wa kimajazi, zikitafiti dhana za uwepo na uchawi katika uandishi wa Kiswahili. Uandishi wa Kezilahabi katika riwaya ulichangia kwa kiasi kikubwa kuendeleza genre ya riwaya ya Kiswahili, akipanua upeo wa hadithi na mbinu za uandishi.

Ushairi na Mashairi Huria

Katika uga wa ushairi, Euphrase Kezilahabi alijikita katika kubadilisha mtindo wa utunzi wa mashairi ya Kiswahili. Kabla ya wakati wake, ushairi wa Kiswahili wa kimapokeo ulifuata kanuni kali za utunzi – ukiwa na mizani iliyo sawa katika kila mstari, idadi fulani ya mishororo kwa kila ubeti, vina vinavyorudiwa mwishoni mwa mistari, na mara nyingi kibwagizo (mstari unaojirudia) katika beti. Mashairi ya kimapokeo pia yaliandikwa zaidi na wasemaji asili wa Kiswahili (hasa jamii za Pwani zenye utamaduni wa Kiislamu), na mada zake ziliegemea maadili ya jadi, dini, na falsafa za jadi. Kezilahabi aliliona kongwa hili la kimapokeo kama kikwazo kwa ubunifu na uwasilishaji wa maudhui mapya, hivyo akaamua kuasi masharti hayo ya kimapokeo na kutunga mashairi kwa mtindo huru.

Diwani yake ya kwanza ya mashairi, Kichomi (ilipochapishwa mwaka 1974), ilikuwa albam ya kwanza kubwa ya mashairi huru katika Kiswahili na ilionesha mwelekeo mpya katika utunzi wa mashairi. Karibu mashairi yote katika Kichomi ni ya mtindo huria – hayafuati vina na mizani ya kijadi – isipokuwa shairi moja tu lililoandikwa kwa bahari ya kimapokeo (yaani lilifuata urari wa jadi). Uamuzi huu wa kujumuisha shairi moja la kimapokeo katika diwani yenyewe umetafsiriwa na wakosoaji kama njia ya Kezilahabi kuonyesha kuwa anazitambua kanuni za kimapokeo lakini amechagua kuziondoa ili kuleta mtindo mpya. Maudhui ya Kichomi yalikuwa ya kisasa na ya ujasiri, yakigusia mada zilizotazamwa kama mwiko (taboo) katika ushairi wa wakati huo – kama vile masuala ya kijinsia, udhalimu, kifo, na hali halisi za uchungu na maumivu ya maisha. Uthubutu wake wa kuvunja mila na kuandika bila mifungo uliibua mjadala mkali katika tasnia ya fasihi: wakereketwa wa ushairi wa kimapokeo (conservationists) walipinga vikali mtindo huo, ilhali wanamapinduzi wa fasihi (modernists) walitetea mashairi huria, wakijadiliana iwapo kweli mashairi yasiyo na vina na mizani yanaweza kuitwa "ushairi wa Kiswahili" halisi.

Baada ya Kichomi, Kezilahabi aliendelea kuchapisha diwani nyingine za mashairi huria. Diwani yake ya pili, Karibu Ndani (1988), iliendeleza mtindo huo wa kisasa, na vilevile diwani ya tatu Dhifa (2008) iliandikwa katika mtindo huru wa ulimbwende wa Kiswahili cha kisasa. Mashairi yake haya pia yanachukua dhamira nzito na za kina, yakichunguza masuala ya maisha na falsafa. Ndani ya mashairi ya Kezilahabi, mada kama kifo, maisha, fumbo la uwepo (eksistensi), ukimya na wakati zimejitokeza mara kwa mara. Uandishi wake unajulikana kwa matumizi ya lugha ya picha na taswira, pamoja na mbinu za sauti kama vile onomatopoeia (udhanifu wa sauti za asili), ambayo inaonyesha athari za fasihi simulizi ya Kikerewe katika kazi zake. Hivyo, si tu kwamba Kezilahabi alibadilisha umbo la shairi kwa nje, bali pia alihamasisha mabadiliko ya maudhui na mtindo ulioruhusu sauti binafsi na ubunifu kujitokeza kwa uhuru zaidi katika fasihi ya Kiswahili.

Mtazamo wa Kezilahabi Kuhusu Ushairi wa Kimapokeo na Sababu za Kuleta Mashairi Huria

Kezilahabi alipinga dhana kwamba ili kazi ya fasihi (hasa ushairi) itambulike kama ya Kiswahili lazima ifuate mifumo ya kimapokeo iliyoachwa na mababu. Ushairi wa kimapokeo wa Kiswahili (kama ule wa washairi mahiri wa kale mfano Shaaban Robert au Haji Gora Haji) ulifuata sheria madhubuti za utunzi: kila mstari kuwa na mizani (idadi sawa ya silabi), mpangilio thabiti wa vina (kwa mfano vina vya mwisho vya mistari vikifanana), na matumizi ya vipengele kama kibwagizo katika kila ubeti. Kezilahabi aliona kuwa kuzingatia kupita kiasi kanuni hizo za kiufundi kunaweza kudunisha maudhui halisi na ujumbe wa shairi. Alisisitiza kwamba lugha ya Kiswahili yenyewe imekua na kuenea zaidi ya chimbuko lake la Pwani, hivyo inapaswa kujitofautisha na vikwazo vya kimapokeo vilivyotokana na mazingira na tamaduni za wakati uliopita.

Moja ya sababu kuu zilizomfanya Kezilahabi alete mashairi huria ni mabadiliko ya kijamii na kitamaduni yaliyokuwa yakitokea katika Tanzania na Afrika Mashariki kwa ujumla katika nusu ya pili ya karne ya 20. Wakati huo, Kiswahili kilipanuka kutoka lugha ya jamii moja hadi kuwa lugha ya pamoja (lingua franca) ya Waafrika Mashariki wengi – wakiwemo watu wa bara ambao Kiswahili si lugha yao ya kwanza. Hivyo, Kezilahabi na washairi wengine vijana wa wakati wake (kama vile Ebrahim Hussein) waliona haja ya ushairi kuakisi uzoefu mpana zaidi wa Waswahili wapya ambao huenda hawakulelewa katika mila za kiarabu na Kiislamu za Upwani. Badala ya kuendelea tu na urithi wa kiutamaduni na kidini uliokuwa umezoeleka katika ushairi (kama vile kutumia misamiati na mizani ya Kimapokeo inayotokana na utamaduni wa Kiarabu na Uislamu), Kezilahabi alithubutu kubuni mtindo unaomruhusu mshairi kujieleza moja kwa moja, kwa lugha ya Kiswahili sanifu, kuhusu chochote kile anachokiona kina umuhimu katika maisha yake au jamii.

Aidha, mtazamo wa kifalsafa uliathiri uamuzi wa Kezilahabi. Akiwa msomi aliyeelimika Kimagharibi (alianza kupata shahada za juu wakati akitangamana na fasihi na falsafa za ulimwengu), Kezilahabi alikuza mtazamo huru wa kisanaa. Aliamini kwamba uzuri na ubora wa shairi haupaswi kupimwa kwa kufuata tu utaratibu wa kimapokeo, bali kwa uwezo wake wa kufikisha ukweli wa hisia na mawazo ya binadamu. Baadhi ya wachambuzi wamenukuu kwamba Kezilahabi na wenzake walikosoa wakosoaji waliotukuza sana mila na muktadha wa kitamaduni kuliko ujumbe na ubunifu katika kazi za fasihi. Kyallo Wamitila, ambaye ni mtafiti wa fasihi, anaeleza kwamba mabadiliko makubwa ya kijamii, kisiasa na kiteknolojia yaliyoikumba jamii ya Tanzania yaliibua maisha yasiyotabirika na yenye vurugu zaidi, hivyo basi ushairi wa kisasa (huria) ulihitajika ili kuweza kuelezea uhalisia huo mpya uliojaa msukosuko. Kwa mfano, katika jamii kulizidi kushuhudiwa maovu na changamoto mpya (kama uhalifu mbaya, rushwa, unyanyasaji wa kijinsia, n.k.), ambazo usingeweza kuzizungumzia kwa uwazi na uhalisia endapo ungetumia lugha fiche na tasnifu nzito za mashairi ya kimapokeo. Hivyo, Kezilahabi aliona ni muhimu kuvunja minyororo ya vina na mizani ili kuakisi dunia halisi kwa uwazi – dunia ambayo mara nyingi haina mpangilio mkamilifu.

Kwa mujibu wa mtazamo huu mpya, lugha ya Kiswahili ilionyeshwa kuwa chombo kinachoweza kubeba fikra za kisasa na hata dhana ngumu za kifalsafa kwa ufasaha uleule kama lugha zingine za kimataifa. Kezilahabi alithibitisha hilo kupitia kazi zake ambapo alijadili masuala ya falsafa (kama vile maana ya uwepo, utambulisho wa mtu, na mwingiliano wa tamaduni) ndani ya mashairi na riwaya zake. Mtazamo wake uliweka msingi kwamba msingi wa ushairi ni ujumbe na mguso unaofikisha, na kwamba fomu ya shairi inapaswa kumhudumia mshairi katika kufikisha ujumbe huo, si kumfunga. Huu ndio msingi wa kwa nini alileta mashairi huria: kuipa sauti huria nafsi ya mshairi na kuwezesha maudhui mapya na changamfu kujitokeza katika uwanja wa fasihi ya Kiswahili.

Athari na Urithi katika Fasihi ya Kiswahili

Euphrase Kezilahabi ameacha alama kubwa katika historia ya fasihi ya Kiswahili. Kwanza, alibadilisha mkondo wa utunzi wa mashairi – kutoka utamaduni wa kufuata kanuni za kimetriki zilizorithiwa, hadi ujio wa ushairi huria unaompa mtunzi uhuru wa kutumia ubunifu wake. Ingawa mwanzoni hatua hii ilizua mabishano, hatimaye ushairi huria umekubalika na kuthibitisha nafasi yake katika fasihi ya Kiswahili kando ya ushairi wa kimapokeo. Leo hii, mashairi ya Kiswahili yanachapishwa na kufundishwa yakiwa katika mtindo huria bila kikwazo, na wasomaji pamoja na wakosoaji wanayatambua kama sehemu halali ya ushairi wa Kiswahili. Waandishi wengine wengi waliofuata wamefuata nyayo zake katika kutumia uhuru huo wa kifani; hivyo, Kezilahabi ameporomosha mlango ambao uliwaruhusu washairi wa vizazi vijavyo kujieleza kwa namna bunifu zaidi. Kwa sababu hii, Kezilahabi ametambuliwa kama "muasisi wa ushairi wa kisasa" katika Kiswahili, akiheshimika kwa kuweka msingi wa mabadiliko hayo muhimu.

Mbali na mchango wake katika ushairi, Kezilahabi pia ameathiri maarifa na utendaji wa fasihi ya Kiswahili katika nyanja nyingine. Riwaya zake, kama tulivyoona, ziliendeleza uwazi zaidi wa kujadili matatizo ya jamii na zilipanua mbinu za kisanaa (mfano matumizi ya falsafa na mielekeo ya kiroho katika simulizi). Hivyo, amechangia maendeleo ya genre ya riwaya ya Kiswahili pia, akijulikana kama mmoja wa waandishi walioimarisha na kubuni mbinu mpya katika uandishi wa riwaya za Kiswahili. Vilevile, maandiko yake mengi yanachukua mwelekeo wa kina wa kifalsafa – ikiwemo hata tasnifu yake ya Ph.D. – na ameonyesha kwamba fasihi ya Kiswahili inaweza kuwa jukwaa la fikra pevu za kifalsafa na kijamii bila kupoteza ladha yake. Kwa mfano, wataalamu wameona kwamba ushairi wa Kezilahabi unatoa sauti kwa kizazi kipya cha Waafrika walioelimika (Western-educated) ambao ni watu binafsi zaidi katika fikra na tajriba, huku ukibaki wa kueleweka na watu wa kawaida kupitia Kiswahili kama lugha iliyowaunganisha. Uwezo huu wa kuunganisha ulimwengu wa kifalsafa na maisha ya kawaida ya watu kupitia lugha ya Kiswahili ni sehemu ya urithi wa Kezilahabi katika fasihi.

Kwa ujumla, Athari za Euphrase Kezilahabi katika fasihi ya Kiswahili ni pana na endelevu. Ameacha urithi wa kishairi unaojidhihirisha katika diwani nyingi za mashairi huria zinazochapishwa leo, na urithi wa kinathari (riwaya) unaoonekana katika riwaya za kisasa za Kiswahili ambazo zina ubunifu zaidi na haziko hofu kuvunja miiko ya kijamii. Kupitia ualimu wake kama mhadhiri na profesa, alilea kizazi kipya cha wasomi na waandishi wa Kiswahili, akieneza falsafa yake ya ubunifu na uhuru katika uandishi. Fasihi ya Kiswahili leo haiwezi kutajwa bila kumtaja Euphrase Kezilahabi – mshairi na mwandishi aliyethubutu kubadilisha mwelekeo wa fasihi hiyo, na kwa kufanya hivyo, akapata nafasi ya kuingiza Kiswahili katika maji ya fasihi ya kisasa yenye kina na upana mpana zaidi. Kama “mwanzilishi wa mashairi huria”, Kezilahabi atabaki katika kumbukumbu kama mtetezi wa uhuru wa mwandishi na sauti ya ukweli katika sanaa ya maneno.

Marejeo ya Nukuu:

poetrytranslation.orgpoetrytranslation.org Poetry Translation Centre – Wasifu wa Kezilahabi: "He was one of the first African writers to publish a collection of free verse poetry in Swahili..." na maelezo ya elimu yake (alizaliwa 1944 Ukerewe, BA/MA Dar es Salaam, PhD Wisconsin)poetrytranslation.org.
poetrytranslation.org Poetry Translation Centre: Maelezo kuhusu diwani ya Kichomi (1974) – iliandikwa kwa mtindo huria (isipokuwa shairi moja), maudhui ya kisasa yenye mada zilizokuwa mwiko, na ilizua mjadala mkali kuhusu uhalali wa mashairi huru.
poetrytranslation.org Poetry Translation Centre: Ufafanuzi wa tofauti ya ushairi wa kimapokeo (uliandikwa na Waswahili asilia wa Pwani, Waislamu) na ujio wa washairi wapya kutoka bara (ambao Kiswahili si lugha ya kwanza) waliotunga kwa namna mpya, ikienda sambamba na kuenea kwa Kiswahili kama lugha ya kanda nzima.
poetrytranslation.org Poetry Translation Centre: Maelezo ya diwani zake zilizofuata (Karibu Ndani 1988 na Dhifa 2008) na jinsi zote zilivyo katika mtindo huria, pamoja na dhamira muhimu katika mashairi yake (kifo, maisha, uwepo, ukimya, wakati) na matumizi ya onomatopoeia kutokana na athari za lugha ya Kikerewe.
poetrytranslation.org Poetry Translation Centre: Inasisitiza umuhimu wa ushairi wa Kezilahabi katika kuipa sauti fikra za kizazi kipya cha Watanzania waliosoma Magharibi (Western-educated) na jinsi kazi zake zinavyojadili mawazo ya kifalsafa kupitia fasihi.
ascleiden.nlascleiden.nl African Studies Centre Leiden: Wasifu ukieleza tarehe ya kifo cha Kezilahabi (9 Jan 2020), na kwamba alikuwa miongoni mwa waandishi wa kwanza wa mashairi huru. Pia maelezo ya elimu yake: BA na MA Dar es Salaam (alimaliza 1976), kisha PhD 1985 Wisconsin, na kazi yake kama mhadhiri (Dar es Salaam na baadaye Botswana)ascleiden.nl.
ascleiden.nl African Studies Centre Leiden: Inataja riwaya ya Rosa Mistika (1971) na maudhui yake (unyanyasaji wa wasichana shuleni), pamoja na hali ya kupigwa marufuku na baadaye kuruhusiwa kwenye mitaala. Pia inataja riwaya zake nyingine (Kichwamaji 1974, Dunia Uwanja wa Fujo 1975, Gamba la Nyoka 1979).
ascleiden.nl African Studies Centre Leiden: Inathibitisha kwamba kuchapishwa kwa Kichomi (1974) kulivunja mila za kimapokeo za ushairi na kulizua mjadala mkali kati ya wahafidhina na wanamageuzi kuhusu kama mashairi huru ni "ushairi wa Kiswahili".
sw.wikipedia.org Wikipedia Kiswahili: Inasema lugha ya kwanza ya Kezilahabi ilikuwa Kikerewe lakini aliandika hasa kwa Kiswahili ambacho alikipanua akitumia mitindo ya lugha yake ya asili – ikionyesha jinsi alivyotumia urithi wake wa lugha ya kabila lake katika kubuni mtindo wake wa Kiswahili.
sw.wikipedia.orgsw.wikipedia.org Wikipedia Kiswahili: Maelezo ya kuzaliwa kwake (13 Aprili 1944, Namagondo Ukerewe) na elimu yake (Seminari ya Nyegezi, Chuo Kikuu Dar es Salaam kuanzia 1967, shahada ya BA 1970, MA, kisha kuwa mhadhiri, na hatimaye PhD 1985 Wisconsin).
sw.wikipedia.org Wikipedia Kiswahili: Inataja kupata kwake PhD mwaka 1985 katika Chuo Kikuu cha Wisconsin-Madison na kwamba mwaka 2012 alikuwa profesa wa lugha za Kiafrika Chuo Kikuu cha Botswana.
repository.out.ac.tz Tasnifu (Abdoulah Mansour, 2018): Ulinganisho wa mashairi ya Kezilahabi na Haji Gora – inabainisha wazi kwamba mashairi ya kimapokeo (ya Haji Gora) yanafuata matumizi ya vina, mizani, kibwagizo nk., ilhali mashairi ya Kezilahabi hayatumii kabisa vipengele hivyo, yakidokeza uasi wake dhidi ya kanuni hizo.
repository.out.ac.tz Tasnifu (Abdoulah Mansour, 2018): Inamnukuu Wamitila (2008) akieleza kwamba mabadiliko ya kutunga mashairi ya kisasa yanaendana na maisha ya sasa ya jamii, ambayo ni yenye vurugu na yasiyo na mpangilio – hivyo yakihitaji aina ya fasihi inayoweza kuakisi hali hiyo (yaani, ushairi huria badala ya ule uliokazwa na kanuni za zamani).
repository.out.ac.tz Tasnifu (Abdoulah Mansour, 2018): Inadokeza kuwa licha ya upinzani wa awali, ushairi wa kisasa (huria) umekubalika na unaendelea kutumika katika fasihi ya Kiswahili leo, sambamba na ushairi wa kimapokeo.
repository.out.ac.tz Tasnifu (Abdoulah Mansour, 2018): Inamtaja Kezilahabi kama "muasisi wa ushairi wa kisasa" katika Kiswahili. Hii ni ithibati kwamba wachambuzi wa fasihi wanamtambua kama mwanzilishi na mwakilishi mkuu wa mashairi huria ya Kiswahili.
jstor.org Jstor summary (Swahili Free Verse Dispute): Inanukuu kwamba mbinu ya watafiti inategemea mawazo ya Kezilahabi na Ebrahim Hussein, ambao "wanawalaumu wakosoaji kwa kutilia mkazo sana vipengele vya kitamaduni au muktadha" – ikidokeza msimamo wa Kezilahabi kwamba ushairi usihukumiwe kwa misingi ya urithi wa tamaduni pekee bila kuangalia maudhui na uandishi wenyewe.

87 0

Maoni ya Wasomaji

Bado hakuna maoni yaliyoidhinishwa.

Andika Maoni

Shiriki mawazo yako kwa heshima. Baruapepe yako haitachapishwa wala kuonekana kwa wasomaji.