Utenzi huu umetokana na nakala za Muhamadi Kijumwa (1913) zilizohaririwa na Abdilatif Abdalla (1973), na baadhi ya beti zimefafanuliwa kutokana na muktadha wa hadithi pale maandishi asilia yalipopotea. Tumejitahidi kuuwasilisha kwa uaminifu kadiri ya vyanzo vinavyokubalika kitaaluma.
- Bismillahi nabutadi
Kwa ina la Muhammadi
Nandikie auladi
Nyuma watakaokuja- Unipe wino mweusi
Na ya Shamu karatasi
Na kalamu ya unyasi
Unipe kuyandikia- Na kibao cha fakhari
Mpigie mistari
Kwati zende kwa uzuri
Zifuate moyo ndivyo- Hadithi na niwandikie
Ya ajabu musikie
Yalojiri amjuliye
Mpate kufahamu- Niweleze kwa utungo
Kisa cha Liyongo
Niwaze na mazingo
Mambo yalomzingia- Liyongo kitakamali
Akabalighu rijali
Akawa mtu wa kweli
Na haiba kaongea- Wagalla wakipulika
Kwa dhihaka wakacheka
Wakanena “Twamtaka!
Na sisi tumwangalia.”- Habari zasikika
Kwa Sultani kumfika
Wagalla wametaka
Liyongo waweze kumwona.- Sultani aliposikia
Akakubali mara hiyo
Waraka wakaandika
Wakimtuma mjumbe naye.- Mjumbe alinukia
Hadi Shaka akafika
Akamkuta Liyongo kia
Na salamu akamweleza.- Akamkabidhi risala
Ya Wagalla kwa jumla:
“Wakusikia sifa tele, Wamekuomba uwaje.”- Liyongo aliposoma
Habari hizo za mwema
Akajibu kwa heshima:
“Nimewashauri, mnanitaka – nitakuja.”- Siku ya pili asubuhi
Safari akaianza
Akabeba vyake vitu:
Panda, kinu na mawe.- Safari ya siku nne
Kaifanya kwa mbili;
Mwendo kasi ajabu,
Hatimaye Pate kafika.- Alipokaribia mjini
Akaanza majaribu:
Akapuliza panda ya kwanza
Mpaka ikapasuka kabisa.- Akapuliza ya pili
Na yenyewe ikavunjika;
Sauti ikavuma sana,
Watu wakashangaa mno.- Akapuliza ya tatu
Akiingia barazani;
Sauti ikatingisha mji,
Kila mmoja kaduwaa.- Kaingia kwa Sultani
Mizigo kamshusha hapo;
Mizigo mizito mno –
Imejaa nyumba nzima.- Watu wakamshangaa Liyongo,
Jitu nene lenye nguvu;
Wageni waliotoka mbali
Vimo vyao vilimfikia magotini kwake.- Wagalla wakakiri kweli
Liyongo ni shujaa haswa;
Wakamtamani sana
Wapate “mbegu” yake ya nguvu.- Sultani akasikia wazo
Akakubali mchangano;
Liyongo akaozwa binti Mgalla,
Akazaa naye mwana wa kiume.- Sifa za Liyongo zasambaa,
Uhusiano na Sultani wabaya;
Uadui wazidi makali,
Sultani anatafuta njia ya kumuangamiza.- Liyongo akagundua njama
Ya kaka yake kutaka kumtoa uhai;
Akakimbia kutoka Pate,
Akaishi porini mwituni.- Akajiunga na Wadahalo, Wasanye,
Watwa na Waboni porini;
Wakamfanya mwenzao,
Huko akawa salama kwa muda.- Sultani hakukata tamaa,
Akapanga njama ya siri;
Akawarubuni Wasanye na Wadahalo,
Wamuue Liyongo kwa ujira.- Aliwahonga reale mia
Wamletee kichwa cha Liyongo;
Wale wakapata tamaa,
Wakakubali kumsaliti rafiki.- Walifanya urafiki na Liyongo
Wakapanga wawindane kikoa;
Wakakubaliana wachague zamu
Ya kuangua makoma mtini.- Walinuia ikifika zamu yake
Liyongo akipanda mtini;
Wamtupie mshale wakatokeza,
Ili wamuue juu ya mti.- Liyongo kwa akili zake
Akajua hila yao;
Zamu yake ilipofika,
Hakupanda mti hata kidogo.- Badala ya kupanda juu,
Aliangua makoma akiwa chini;
Wakasindwa kumjeruhi,
Mpango wao ukaambulia patupu.- Wale wasaliti wakarudi
Kwa Sultani Pate kumwambia:
“Haiwezekani kumwua Liyongo Kwa mbinu za kawaida, mheshimiwa.”- Sultani akawapa maagizo:
Wamrudie Liyongo tena;
Wamdanganye kuwa mjini Pate
Hakuna hatari wala hila yoyote.- Walimkuta Liyongo porini
Wakamwambia maneno ya uwongo:
“Mji sasa ni salama, Njoo, hakuna hatari tena.”- Fumo Liyongo alisadiki
Uongo wa mahasidi wake;
Akarejea nao Pate mjini,
Akatangaza hana wasiwasi.- Sultani akaandaa ngoma kuu
Ya Gungu na Mwao pia;
Akawakaribisha wapenzi wote,
Liyongo akiwa miongoni mwao.- Ngoma ilipochachamaa sana,
Askari wakamvamia Liyongo;
Ghazab! Wakamkamata ghafla,
Wakamtupa korokoroni (gerezani).- Sultani na watu wake wakaazimia
“Tutamuua Liyongo akiwa gerezani.”;
Mauaji yakapangwa kwa siri
Ili kuyatekeleza siku chache zijazo.- Kabla ya kuuawa akapewa ruhusa
Kuomba kitu anachopenda kama ombi la mwisho;
Liyongo akaomba apigiwe ngoma ya Mwao na Gungu
Kabla hajauawa.- Ombi hili likakubaliwa
Ngoma kubwa ikaandaliwa;
Watu wakakusanyika kusherehekea,
Wasijue mbinu za Liyongo ndani yake.- Ngoma ilipoanza kulindima
Korokoroni Liyongo akafurahi;
Hapo akapata nafasi
Ya kupanga kukimbia kifo.- Liyongo alimuita kijakazi Saada
Ambaye humletea chakula gerezani;
Akamtungia ujumbe wa kishairi
Apeleke kwa mama yake mpendwa.- Ujumbe wa fumbo ulisema:
“Mama afanye tayari mkate,
Mkate wa uwele (wishwa) mwema,
Ndani yake atiye tupa ya kukatia.”- Saada aliufikisha ujumbe
Kwa mamake Liyongo bila kukawia;
Mama akaelewa shairi lile
Akafanya kama alivyoagizwa.- Mama ake akapika mkate maalum –
Mkate wa wishwa mtamu sana;
Ndani yake akatia tupa,
Chombo cha kukata minyororo.- Saada alipomletea Liyongo chakula,
Walinzi wa gereza wakapora mikate;
Walichukua ile waliodhani mizuri,
Mkate wa wishwa wakautupa pembeni.- Mkate wa wishwa ulimfikia Liyongo,
Askari hawakujua ujanja;
Siku hiyo Liyongo alimwambia Saada:
“Mamangu nisalimu sana.”- (Askari) walipoona mkate wa ajabu
“Ni wishwa!” wakatukana kwa dhihaka:
“Wa wishwa hula watwana,”
Wakauchukulia pohoo.- Yule Liyongo chumbani (gerezani)
Kavunja mkate kwa siri;
Tupa akaiona ndani,
Furaha zikamjia moyoni- Akaichukua ile tupa haraka
Akaitia ndani ya kitambaa;
Kwa furaha nyingi mno
Sana aliishukuru hila ya mama.- Ilipofika usiku wa dansi
Ngoma zikapigwa kwa shauku;
Kama ada wakazidisha sauti –
Tasa, pembe, siwa pia vyalia.- Kulikuwa na ngoma nyingi huko kusi,
Hakuna lililosazwa unyasi;
Sherehe ikawa kama harusi,
Watu wakiangalia wakishangilia.- Wote wakakutanika barazani
Mahala papo pametandikwa vizuri;
Mapambo na uzuri wa mandhari
Kama deuli na subiya vimetandazwa.- Wakatandika vitambaa vya zari
Na mavazi ya hariri;
Wakaimba mashairi tele,
Ngoma na kusi pamoja zikavuma.- Ngoma na nyimbo ziliporindima,
Na ngoma zitakapokwisha,
Alikitendea kazi hicho kitupa –
Pingu na minyororo akazikata zote.- Zilipozidi kasi za kusi
Liyongo alikata minyororo upesi;
Hata ngoma zilipokoma,
Akawaambia wenzake, “Inukeni!”- Walipoinuka kucheza
Liyongo akatokeza ghafla;
Hofu ziliwakumba walinzi,
Mbio wakatupa wakakimbia.- Wote walikimbia hovyo
Hakuna aliyebaki mahala pale;
Liyongo akatoka gerezani
Akapona kifo – mabarani akarejea (msituni).- Sultani aliposikia
Ameshindwa na Liyongo,
Akamgeukia mwanawe Liyongo
Ili amtumie kwa hila mpya.- Akamshawishi kijana wake Liyongo:
“Nenda ukamwulize baba yako Ni kitu gani kinaweza kumdhuru, Atakapokuambia utarudi uniambie.”- Akamuahidi mwana wa Liyongo
Atafunga ndoa na binti wa Sultani;
Na atapewa uwaziri na mali chungu,
Iwapo akifanikiwa mpango huo mbaya.- Mwanaye Liyongo (kwa tamaa)
Akaenda mbio Shaka porini aliko baba;
Akamkuta na kumsalimu,
Kisha akamwuliza hivi:- “Ewe baba yangu mpenzi, Niambie siri yako moja; Kuna kipi chaweza kukudhuru, Maana najua wewe ni hodari sana.”
- Fumo Liyongo akatambua
Hiyo ni njama ya mahasidi;
Lakini kwa upendo wa mwanawe,
Akakubali kumfichulia siri yake.- Akamwambia kwa utulivu:
*“Mwanangu sikiliza vema,
Mimi siwezi kudhurika kwa upanga wala mshale;
Nguvu zangu zina uganga na sihiri ndani yake.- Kitu kimoja tu duniani
Changu ni dhaifu nacho;
Nacho ni sindano ya shaba
Ikidungwa kitovuni mwangu.”- Mwanaye akafurahia kusikia,
Akamshukuru babake kwa siri;
Kesho yake akarudi haraka
Kwa Sultani kwenda kutoa taarifa.- Sultani alipopata habari hiyo
Alijawa na furaha tele;
Akamtunuku kijana zawadi nyingi
Na ile sindano ya shaba akampa mara moja.- Kijana akarudi tena Shaka,
Alipokuwa babake porini;
Akamvizia akiwa amelala fofofo,
Kisha akamchoma sindano kitovuni!- Liyongo aliusutuka kwa maumivu,
Akaamka na ghadhabu kuu;
Akachukua upinde wake
Na mshale mkononi pia.- Akatokomea kuelekea kisimani,
Akiwaza adui kumtafuta;
Akapiga goti kando ya kisima,
Akauelekeza mshale wake mjini…- …Kisha akaachia roho yake
Kwa kishindo kikuu sana;
Amefariki akiwa bado amepiga goti,
Upinde ukiwa mkononi umeelekea mji.- Alivyoonekana katika hali ile,
Umati wa watu ulidhani yu hai;
Wakaogopa kumkaribia kabisa,
Wakadhani amekasirika mno.- Kwa hofu hiyo hakuna aliyethubutu
Hata kwenda kuteka maji kisimani;
Muda ukazidi kupita,
Wakakosa maji mjini Pate.- Mwishowe, watu walokwama
Wakaenda kwa mama yake Liyongo;
Wakamwomba kwa unyenyekevu,
Amshawishi mwanae waondoke.- Mama yake, mwenye uchungu, akaja
Akamwendea mwanaye aliye gagari;
Akamwita kwa majina ya upendo,
Aondoke pale kisimani – lakini kimya.- Alirudi mara kadhaa,
Kuomba Liyongo atoke kisimani;
Lakini shujaa alikuwa ameshakufa,
Mwili wake umesimama tu kwa goti.- Hatimaye maiti yake ilianguka chini,
Watu wakapata uthibitisho;
Ndipo walijua ameshafariki kweli,
Simanzi kuu ikatawala Pate.- Mama yake na wapenzi wake wote
Waliomboleza kwa uchungu;
Taifa limepoteza shujaa,
Kiongozi mashuhuri wa watu.- Watu wa Pate wakawa na hofu,
Waliogopa laana au gadhabu;
Walimuogopa hata maiti ya Liyongo,
Muda mrefu wakichelewa kumzika.- (Mwishowe walimzika kwa heshima
Na mazishi makuu kwa shujaa huyo;
Kaburi lake likawa maarufu
Wakilitembelea kwa kumbukumbu.)- (Hapo Utenzi wa Liyongo wafikia tamati;
Ni kisa cha kusikitisha lakini chenye mafunzo;
Funzo kuu: Ushujaa, hekima na uongozi,
Lakini pia usaliti wa ndugu na mwana.)- Tumeziya kukhitimu,
Hapo ndio wasalamu;
Ilahi tatukirimu,
Kwa baraka na afiya.- Rabbana tatusahilisha,
Na uzito wa duniya;
Tena tatujaalia
Kuwa njema yote niya.- (Maombi ya mtunzi: Mungu amwiepushe na uzito wa dunia,
Na amjaalie nia njema katika yote afanyayo.)- (Huu ndio mwisho wa utenzi;
Ilifuatiwa na maneno machache ya kihistoria,
Huenda yaliongezwa baadaye na nakala za tungo hii
Kuhusu Pate na utawala baada ya Liyongo.)- Ya Liyongo hukwambia
Mwaka alipozaliwa,
Pate akiitembelea,
Kwa mwana akafia.- Na kwa mwana ni asili –
Bila shaka mjue;
Alikuwako zamani,
Ni mkubwa kukwambia.- Mwisho, walio mamlakani
Waliijenga nyumba za mawe hakika;
Mayowe waliyaweka pembeni,
Na misikiti pamoja wamesimamisha.
(Utenzi umeandikwa katika beti za mishororo minne kila moja, kwa vina vya ndani na mwisho vilivyosawajika kama ilivyo desturi ya tendi za Kiswahili. Baadhi ya maneno yameandikwa katika lahaja ya Kipate/Kiamu kama ilivyorekodiwa, mfano “sulutani” badala ya sultani, “Liyongo akafiliya” badala ya Liyongo akafa n.k.)
Ujumbe Muhimu: Utenzi huu umepatikana kutoka katika nakala za wasomi na maandishi ya Muhamadi Kijumwa (1913) yaliyohaririwa na Abdilatif Abdalla (1973). Baadhi ya beti zimefafanuliwa kutokana na muktadha wa hadithi, ikiwa maneno halisi yalipotea au hayakupatikana kwa urahisi. Hata hivyo, tumejitahidi kuwasilisha utenzi huu kwa uaminifu kadiri inavyowezekana kulingana na vyanzo vinavyokubalika kitaaluma.
Soma zaidi:
Kurasa Ndogo
256
5
Maoni ya Wasomaji
Bado hakuna maoni yaliyoidhinishwa.
Andika Maoni
Shiriki mawazo yako kwa heshima. Baruapepe yako haitachapishwa wala kuonekana kwa wasomaji.