Abdilatif Abdalla ni miongoni mwa washairi mashuhuri wa Kiswahili na mwanaharakati aliyejitolea kutetea haki za kisiasa nchini Kenya. Abdilatif Abdalla (alizaliwa 1946, Mombasa) ni mshairi, mwandishi na mtetezi wa haki za binadamu ambaye anajulikana kwa ushairi wake wenye dhamira za kisiasa na kijamii. Uthubutu wake wa kukosoa dhuluma za viongozi ulimweka matatani na kumsababisha akamatwe na kufungwa gerezani chini ya utawala wa Rais Jomo Kenyatta, kufuatia maandishi yake ya kupigania haki. Hata hivyo, kipindi chake gerezani kilizaa diwani ya mashairi Sauti ya Dhiki, kazi ambayo ilimtambulisha zaidi katika fasihi ya Kiswahili na kumpatia tuzo muhimu katika taaluma ya fasihi. Aidha, maisha na kazi za Abdalla zimeacha alama isiyofutika katika ukuaji wa lugha ya Kiswahili na harakati za haki za binadamu Afrika Mashariki.
Maisha ya Awali na Elimu
Abdilatif Abdalla alizaliwa na kukulia mjini Mombasa, Kenya, katika mazingira ya utajiri wa utamaduni wa Kiswahili. Alilelewa na babu yake, Ahmad Basheikh bin Hussein, na kupata elimu ya msingi katika kisiwa cha Faza, Lamu. Kutoka katika familia iliyoheshimika kwa ushairi na utamaduni, (babu yake na kaka yake wakiwa washairi), Abdalla alianza kupenda na kuandika mashairi tangu akiwa na umri mdogo. Baada ya masomo, alifanya kazi kama mhasibu msaidizi katika Halmashauri ya Manispaa ya Mombasa, ambako alishuhudia mabadiliko ya kijamii na kisiasa katika kipindi cha baada ya uhuru.
Mwishoni mwa miaka ya 1960, Abdalla alianza kushiriki kikamilifu katika siasa za upinzani. Mwaka 1968 akiwa kijana mwenye umri wa takriban miaka 22, aliandika na kusambaza kijitabu cha kichocheo cha kisiasa kiitwacho “Kenya: Twendapi?” (yaani “Kenya, Twende Wapi?”) kilichouliza na kukosoa mwelekeo ambao serikali ya Kenyatta ilikuwa inaelekea. Kijitabu hiki kilikuwa na lengo la kuhamasisha uwazi na uwajibikaji serikalini, na kiliandikwa kwa nia ya kuunga mkono chama cha upinzani cha Kenya People’s Union (KPU) kilichoongozwa na Jaramogi Oginga Odinga wakati huo. Kupitia maandishi haya, Abdalla alionyesha mapema imani yake kwamba viongozi wanapaswa kuwajibika kwa wananchi na kwamba ilikuwa haki ya raia kuhoji njia anayochukua taifa.
Sababu za Kuandika Mashairi ya Kisiasa
Kung’ang’ania kwake katika uandishi wa mashairi ya kisiasa kulitokana na dhamira yake ya kupigania haki na ukweli katika jamii. Abdilatif Abdalla aliamini katika kutumia kalamu kama silaha dhidi ya udhalimu na uonevu. Akiwa amekulia katika kipindi ambacho Kenya ilipata uhuru (1963) na kisha kushuhudia matumaini ya uhuru yakigeuzwa na utawala wenye mielekeo ya kiimla, Abdalla alihisi wajibu wa kuikosoa serikali iliyokuja madarakani kwa misingi ya kupigania demokrasia na haki za wananchi. Uandishi wa mashairi na maandiko ya kisiasa ulikuwa njia yake ya kutoa sauti kwa wale wasio na sauti na kuhamasisha umma kutafakari mustakabali wa nchi yao.
Moja ya sababu kuu zilizomfanya aandike ni tukio la kupigwa marufuku kwa chama cha upinzani (KPU) na msururu wa kukandamizwa kwa wapinzani wa kisiasa mwishoni mwa miaka ya 1960. Kwa kuandika kijitabu Kenya: Twendapi?, Abdalla aliuliza swali gumu la msingi: “Je, ni wapi tunaelekea kama taifa?”. Kitendo hiki cha kuthubutu kuhoji uongozi wa Rais Kenyatta kilidhihirisha kuwa alikuwa tayari kuweka rehani uhuru wake kwa ajili ya kusimamia ukweli. Vilevile, asili yake ya kitamaduni na kifamilia katika ushairi ilimpa imani kuwa sanaa ya maneno (ushairi) inaweza kuwa njia madhubuti ya kufikisha ujumbe wa kisiasa kwa jamii pana kwa lugha ya Kiswahili, lugha ambayo watu wengi wa kawaida wangeielewa na kuigusia mioyo moja kwa moja. Kwa maneno yake na maandishi, Abdalla alitarajia kuamsha ari ya mabadiliko na kuwapa watu matumaini kwamba hata chini ya ukandamizaji, ukweli na haki vingali vinaweza kutetewa.
Kipindi cha Gerezani na Diwani ya Sauti ya Dhiki
Msimamo mkali wa kisiasa wa Abdilatif Abdalla ulipelekea kukamatwa kwake na vyombo vya dola. Kufuatia msako mkali wa serikali dhidi ya wanachama na wafuasi wa KPU, Abdalla alikamatwa Desemba 20, 1968, na hatimaye akafikishwa mahakamani kwa mashtaka ya uchochezi na njama dhidi ya serikali. Alihukumiwa kifungo cha miaka mitatu gerezani na kupelekwa katika Gereza la Kamiti kisha baadaye Gereza la Shimo la Tewa, ambako aliwekwa katika kifungo cha upweke (solitary confinement) bila ruhusa ya kuwasiliana na wafungwa wengine. Huu ulikuwa wakati mgumu sana kwake kimwili na kiakili, lakini ni kipindi hicho ndipo kilipomfanya azalishe mojawapo ya kazi bora zaidi za fasihi ya Kiswahili.
Akiwa gerezani, licha ya kuzuiwa vifaa vya uandishi, Abdalla hakukata tamaa ya kuandika. Aliendelea kutunga mashairi kisiri kwa kutumia vipande vya karatasi alivyoweza kuvidukua – ikiwemo karatasi za chooni – na kuwaficha ili yasinaswe na walinzi. Mashairi haya yalibeba hisia zake za uchungu, hasira, matumaini na imani katika haki wakati wa siku zake za giza gerezani. Baadaye, baada ya kuachiliwa huru mwaka 1972, mkusanyiko wa mashairi hayo ulichapishwa katika diwani yake iliyopewa jina Sauti ya Dhiki (ambayo tafsiri yake ni "Sauti ya Dhiki" au Voice of Agony). Diwani hii ilichapishwa mwaka 1973 kwa msaada wa kakaye Abdilahi Nassir, na ndani yake yalimo mashairi aliyoyaandika kati ya mwaka 1969 na 1972 akiwa gerezani.
Sauti ya Dhiki imejaa mada za mateso ya nafsi, upendo kwa nchi, ukosefu wa haki na mshawasha wa mabadiliko. Mashairi kama “Ni Nini?”, “Masikitiko” na mengine ndani ya diwani hiyo yalitoa mwangwi wa kilio cha mnyonge chini ya utawala wa kidikteta, na yameendelea kuwa kumbukumbu muhimu ya wakati huo wa dhiki. Diwani hii ilituzwa Tuzo ya Fasihi ya Jomo Kenyatta mwaka 1974, ikiwa ni heshima kubwa kwa kazi ya fasihi nchini Kenya. Kwa namna ya kinaya, kazi ambayo Abdalla aliitungia gerezani kutokana na kukosolewa kwa serikali ya Kenyatta ilishinda tuzo iliyobeba jina la Kenyatta mwenyewe. Tukio hili liliangazia ushindi wa kishujaa wa uhuru wa maoni na ubora wa kazi yake, hata mbele ya yule aliyekuwa amemfunga. Abdalla mwenyewe alieleza baadaye kuwa uandishi wa mashairi akiwa gerezani ulimpa faraja na kumwezesha kudumisha afya ya akili na matumaini yake wakati wa upweke huo wa kifungo.
Mchango katika Kukuza Fasihi ya Kiswahili
Baada ya kuachiliwa kutoka gerezani, Abdilatif Abdalla aliamua kuendelea na jitihada zake za kuendeleza lugha na fasihi ya Kiswahili akiwa uhamishoni. Mwaka 1972 alitorokea nchini Tanzania, ambako alijiunga na Chuo Kikuu cha Dar es Salaam kama mtafiti mwandamizi wa lugha ya Kiswahili. Katika nafasi hiyo, alishiriki katika utafiti na uhariri wa kamusi ya Kiswahili, na pia alijihusisha na uhariri wa jarida la kisayansi la Kiswahili Mulika ambalo lilichapisha makala na tafiti za lugha na fasihi. Uwepo wake katika mazingira ya kitaaluma ya Tanzania – nchi ambayo Kiswahili ni lugha ya taifa na imeendelezwa sana – ulimwezesha kuchangia fikra na mbinu za kuboresha matumizi ya Kiswahili katika maandishi na masomo. Vilevile aliendelea kutunga na kuchapisha mashairi katika magazeti ya Tanzania, akiendeleza kipaji chake cha sanaa ya lugha na kueneza ujumbe wake kwa wasomaji wa Afrika Mashariki.
Mwaka 1979, Abdalla alihamia mjini London ambako alifanya kazi katika Idhaa ya Kiswahili ya BBC World Service kama mwandishi wa habari na mtafsiri, na pia mtayarishaji wa vipindi. Mojawapo ya vipindi alivyoviandaa na kuvisimamia katika redio ya BBC ilikuwa “Utamaduni”, kipindi cha kila wiki kilichozingatia sanaa na utamaduni, na kupitia jukwaa hilo aliendeleza utangazaji wa lugha ya Kiswahili na mijadala ya kifasihi kimataifa. Kuanzia mwaka 1986 hadi 1994, Abdalla alikuwa mhariri wa jarida la Africa Events, jarida la kimataifa lililojadili masuala ya Afrika, hivyo akapanua wigo wake wa kuchangia mijadala ya kisiasa na kijamii barani Afrika.
Haikuishia hapo; Abdilatif Abdalla aliingia katika ulingo wa ufundishaji ili kulea kizazi kipya cha wasomi na watumiaji wa lugha ya Kiswahili. Aliwahi kufundisha somo la Kiswahili katika Chuo cha School of Oriental and African Studies (SOAS), cha Chuo Kikuu cha London, na baadaye akawa mhadhiri wa Kiswahili katika Chuo Kikuu cha Leipzig nchini Ujerumani. Kupitia nafasi hizi, alieneza elimu ya Kiswahili kwa wanafunzi wa kimataifa na kuchochea tafiti mpya katika lugha hiyo. Mchango wake katika taaluma ulitambuliwa na kuheshimiwa; kwa mfano, alistaafu rasmi mwaka 2011 baada ya kuwalea wanafasihi na wataalamu wengi wa Kiswahili duniani. Pia ameshiriki katika programu na tuzo mbalimbali za fasihi ya Kiswahili, kama vile akiwa mwenyekiti wa bodi ya wadhamini ya Tuzo ya Mabati-Cornell ya Fasihi ya Kiswahili, hivyo kuendelea kuhimiza uandishi na usomaji wa kazi bunilizi katika Kiswahili. Kwa jumla, mchango wa Abdalla katika fasihi ya Kiswahili unaonekana katika utunzi wake wenyewe (ambapo Sauti ya Dhiki inachukuliwa kama kazi bunifu muhimu ya Kiswahili), ufundishaji na utafiti wa lugha, na kuhamasisha matumizi ya Kiswahili katika vyombo vya habari na majukwaa ya kimataifa.
Nafasi yake katika Historia ya Harakati za Haki za Binadamu Afrika Mashariki
Abdilatif Abdalla anashikilia nafasi ya kipekee katika historia ya harakati za haki za binadamu na demokrasia katika Afrika Mashariki, hususan Kenya. Anatambuliwa kuwa miongoni mwa wafungwa wa kwanza wa kisiasa katika Kenya huru; kwa hakika, wadadisi wengi wamemuelezea kuwa mfungwa wa kwanza wa kisiasa katika enzi ya baada ya uhuru nchini Kenya. Ujasiri wake wa kuinua sauti dhidi ya dhuluma mapema miaka ya utawala wa Kenyatta uliweka msingi muhimu kwa harakati za kutetea haki za binadamu katika eneo hilo. Tukio la kufungwa kwake mwaka 1969 kwa sababu ya kuandika kijitabu cha kuikosoa serikali, liliashiria kwamba mapambano ya kudai uhuru wa kujieleza na uwazi serikalini yangekuwa sehemu ya historia ya nchi zilizokuwa zimejikomboa kutoka ukoloni.
Katika mazingira ambayo viongozi wapigania uhuru mara nyingi waligeuka watawala wenye kuthibiti uhuru wa raia, Abdalla aliibuka kama sauti mbadala iliyoonya dhidi ya mwelekeo huo. Alipopata adhabu ya gerezani kutokana na maoni yake, aligeuza mateso hayo kuwa ushahidi hai wa umuhimu wa haki ya kujieleza: mashairi yake ya gerezani yamebaki kuwa kumbukumbu ya uvumilivu na matumaini katika kipindi cha giza, na yanachukuliwa kama sehemu ya fasihi ya “prison literature” inayotoa ushahidi kuhusu mapambano ya kisiasa barani Afrika. Kwa njia hii, Abdilatif Abdalla alifungua milango kwa waandishi wengine wengi wa Kiafrika kutumia kalamu zao kupinga ukandamizaji na kudai mabadiliko. Wengine kama Ngũgĩ wa Thiong’o wa Kenya na Gakaara wa Wanjau walifuata nyayo zake, wakitumia uandishi (riwaya, tamthilia, na nathari) kama sehemu ya harakati pana za kupigania haki, na hivyo kuendeleza mapokeo ya fasihi kama mbinu ya ukombozi wa kisiasa.
Hata baada ya kuondoka nchini Kenya, Abdalla aliendelea kuwa mwaminifu kwa misingi yake. Wakati wa utawala wa Rais Daniel arap Moi, serikali ilijaribu kumbembeleza aache kukosoa au kushiriki katika harakati za wapinzani, hata ikadaiwa aliahidiwa vishawishi ili anyamaze kuhusu masuala nyeti. Abdalla alikataa kunyamazishwa – msimamo ulioonekana wazi alipoandika shairi lake la Kiingereza “Peace, Love and Unity... for Whom?” mwaka 1988 akijibu wito wa serikali ya Moi wa kutaka “amani na umoja” huku ikibana uhuru. Kitendo hiki kilionyesha kwamba bado alikuwa sauti thabiti ya kupigania ukweli na haki, miaka mingi baada ya kutoka gerezani.
Katika historia ya Afrika Mashariki, mchango wa Abdilatif Abdalla unatambulika si tu kama mshairi, bali kama nembo ya uthubutu wa raia dhidi ya udhalimu. Amehamasisha wanaharakati na wasanii wengine kuendelea kupaza sauti zao dhidi ya ukiukwaji wa haki za msingi. Kazi zake zimechangia mjadala endelevu kuhusu uhuru wa kujieleza, utawala wa sheria na demokrasia katika eneo hili. Hadi leo, simulizi ya maisha yake – kutoka kijana aliyeandika kijitabu cha kuikosoa serikali, kupitia upweke wa gerezani alikoandika Sauti ya Dhiki, hadi kuwa msomi na mwandishi mashuhuri duniani – inaendelea kuhamasisha mapambano ya haki za binadamu na uhuru wa kisiasa katika Afrika Mashariki na kwingineko.
Marejeo ya Maandishi:
- Beck, Rose Marie & Kresse, Kai (2016). Abdilatif Abdalla: Poet in Politics. Dar es Salaam: Mkuki na Nyota.
- Kimani wa Wanjiru (2010). Abdilatif Abdalla: "My poems gave me company". Pambazuka News na The Elephant.
- Akyeampong, Emmanuel & Gates, Henry Louis (2012). Dictionary of African Biography. New York: Oxford University Press.
- Abdilatif Abdalla (2021). Mahojiano kuhusu fasihi na harakati. BBC Swahili na AfricaMultiple (Uni-Bayreuth).
- Abdilatif Abdalla - Wasifu (Words Without Borders na Wikipedia ya Kiswahili).
Maoni ya Wasomaji
Bado hakuna maoni yaliyoidhinishwa.
Andika Maoni
Shiriki mawazo yako kwa heshima. Baruapepe yako haitachapishwa wala kuonekana kwa wasomaji.