Utenzi wa Fumo Liyongo" class="wp-image-2292"/>Utenzi wa Fumo Liyongo ni moja ya tungo mashuhuri za fasihi simulizi ya Kiswahili, yenye asili katika pwani ya Afrika Mashariki. Kwa mujibu wa watafiti, shujaa Fumo Liyongo ni mhusika wa kihistoria au wa legenda anayedaiwa kuishi kati ya karne ya 13 na 17 katika maeneo ya Pate na Shungwaya (Tana Delta) ingawa tarehe halisi hazijulikani. Hadithi zake zimetunzwa katika tamaduni za Waswahili na makabila jirani kwa vizazi, zikimtaja kama kiongozi shujaa, mshairi, na mpinzani wa dhulma za watawala. Kiasili, simulizi za Liyongo zilienea kwa njia ya nyimbo na masimulizi ya mdomo (tunazoita tumbuizo au nyimbo za Liyongo) ambazo hazikuwa na muundo mmoja wa hadithi, bali zilikuwa mfululizo wa visa na nyimbo mbalimbali kuhusu maisha yake.
Katika karne ya 19, wanazuoni na waandishi wa Kiswahili walianza kurekodi na kuandika simulizi hizi za kienyeji. Mwanafasihi Muhamadi Kijumwa (Muhammad bin Abubakar bin ‘Umar al-Bakari, anayejulikana kama Kijumwa au Kijuma) anatajwa kama mtunzi aliyekusanya na kuandika Utenzi wa Fumo Liyongo mnamo mwaka 1913, akitegemea masimulizi ya mapokezi ya wazee wa Pate na Lamu. Kijumwa mwenyewe alikuwa mshairi na mwandishi mashuhuri wa Kiswahili kutoka Lamu, na alinakili tungo nyingi za jadi ili kuzihuisha katika maandishi. Utenzi huu baadaye ulichapishwa kitaaluma na mwanachuoni Abdulatif Abdalla mwaka 1973, kupitia Chuo cha Uchunguzi wa Lugha ya Kiswahili, Chuo Kikuu cha Dar es Salaam. Toleo hilo la Abdalla (1973) ndilo linalotambulika na kukubalika katika taaluma kama rekodi sanifu ya Utenzi wa Fumo Liyongo, likiwa na beti 232 za mashairi.
Katika utenzi huu, mtunzi ameweka pamoja visa na nyimbo za Liyongo katika mtiririko mmoja wenye muundo wa hadithi kamili. Hii ni tofauti na nyimbo za awali za Liyongo ambazo zilikuwa hazina muendelezo mmoja wa kisa (zilikuwa zikitumbuizwa kama nyimbo za pekee). Kwa maneno mengine, Abdalla/Kijumwa waliunganisha vipande vya simulizi za Liyongo na kuzifanya kuwa utenzi mmoja wenye mwanzo, kati na mwisho – kutoka kuzaliwa (au kujitokeza) kwa Liyongo, mpaka kifo chake.
Fumo Liyongo anachorwa katika utenzi kama shujaa asiye wa kawaida. Beti za awali zinaeleza umbile na nguvu zake za ajabu: ni mtu mnene na mrefu kupita kawaida, mwenye nguvu kubwa za kimwili na haiba ya pekee. Inasimuliwa kwamba watu walikuwa wakija kutoka mbali ili kumtazama, na kwamba kwa urefu wake, watu wengine walimfikia magotini tu. Sifa hizi zinaanza kuonyesha kwamba Liyongo alikuwa nguli mwenye uwezo usio wa kawaida – mtindo ambao ni desturi katika tenzi za kiafrika kuanza kwa kumtambulisha shujaa.
Katika ubeti wa 6 hapo juu tunaona: “Liyongo kitakamali, akabalighu rijali, akawa mtu wa kweli, na haiba kaongeya.” Hii inaashiria Liyongo alivyofikia utu uzima akiwa amejaa haiba, ukweli na nguvu za kujitegemea. Mfalme (ambaye ni kaka yake, anayetajwa kama Sultani wa Pate) pamoja na watu wengine wanampa Liyongo sifa tele za ushujaa na uimara.
Hapo ndipo Wagalla (watu wa kabila la Wagalla) wanapoingia katika hadithi. Wanadaiwa kufika Pate kutafuta chakula wakati wa njaa, na wakasikia sifa zote hizi za Liyongo kutoka kwa wenyeji na hata kutoka kwa Sultani mwenyewe. Wagalla wakavutiwa sana na shujaa huyu wasiyemwona – wakaomba wapate kumwona kwa macho. Utenzi unaeleza jinsi Wagalla walivyomwandikia Liyongo waraka wakimwomba aje Pate waonane. Sultani wa Pate anakubali ombi hilo, labda kwa hila pia, na Liyongo akaitikia wito.
Liyongo anajiandaa kwa safari ya Pate, akibeba silaha na vifaa vyake – ikiwemo panda (tarumbeta ya pembe ya kudu au kifaru) tatu, kinu, na mawe au vyuma, pamoja na mizigo mingine. Hapa tunapata taswira kwamba Liyongo alikuwa na nguvu nyingi kiasi cha kubeba mzigo “uliotosha kujaza nyumba nzima”. Anasafiri mwendo wa haraka isivyo kawaida: safari inayotakiwa kuchukua siku nne, yeye anaimaliza kwa siku mbili tu. Ubeti wa 25 (katika utungo wetu hapo juu) unaashiria jambo hili: “Na mtu kitoka shaka / Hata Pate ukafika / Siku nne kwa haraka / Alo hodari sikiya.” – ikionyesha kufika kwake Pate upesi mno.
Kufika Pate, Liyongo anafanya mionjo ya nguvu zake kwa kupiga panda (tarumbeta) zake. Utenzi unataja alipiga panda ya kwanza ikapasuka, ya pili ikapasuka, na ya tatu akapuliza hadi sauti yake kali ikatikisa mji mzima wakati anaingia mpaka barazani kwa Sultani. Tendo hili la kushangaza linawathibitishia wote uwezo wa ajabu alio nao. Watu wanakusanyika kumwona – akiwa ameshashusha mizigo yake mizito mbele ya Sultani. Wagalla nao wanapomuona ana kwa ana, wanakiri kweli kwamba Liyongo ni mtu wa umbile la pekee na nguvu isiyo ya kawaida. Hapo Wagalla wanatamani “mbegu” yake – yaani wanataka wawe na ukoo wake. Wanamwomba Sultani awaruhusu wamwoze Liyongo mwanamke wa Kigalla ili wapate mtoto kutoka kwake (hili ni fundisho la jinsi jamii inavyotaka kujiunganisha na shujaa mwenye sifa za kipekee). Sultani anakubali pendekezo hilo.
Kwa hiyo Liyongo anaowa mke kutoka kabila la Wagalla, naye anazaa mtoto wa kiume na huyo mke Mgalla. Mtoto huyo ndiye baadaye anajulikana kama mwanawe Liyongo anayetumika katika mpango wa usaliti (tutaona hivi punde). Hata hivyo, licha ya uhusiano huo wa kindugu mpya, uadui kati ya Liyongo na Sultani unaongezeka. Sifa za Liyongo zinazidi kusambaa, na umaarufu wake unazidi kuwa tishio kwa Sultani. Sultani anahofu kwamba Liyongo huenda akawavutia watu na kumwengua yeye kwenye utawala. Hapo Sultani anatafuta njia za kisiri za kumuangamiza Liyongo kabla hajawa hatari kubwa zaidi.
Liyongo, kwa kuwa ni mwerevu, ananusa njama za kaka yake. Anaamua kutoroka Pate – anarejea kwao Shaka (au anaenda msituni porini) kujificha na kujiepusha na mamlaka ya Sultani. Utenzi unaeleza kwamba Liyongo aliishi nyikani/porini akishirikiana na makabila ya Wasanye, Wadahalo, Watwa na Waboni. Hawa ni watu wa porini ambao si sehemu ya tawala za Sultani, na ushirikiano wake nao unamfanya awe salama kwa muda. Hii pia inaonyesha kipengele cha Liyongo kuwa kiongozi anayekubalika kwa makundi mbalimbali ya jamii – si kwa Waswahili wa Pate tu, bali hata jamii za porini (hili ni jambo linaloendelea kuenziwa katika utambulisho wa Liyongo kama shujaa wa watu wote).
Sultani hata hivyo hatoi tamaa ya kumuua Liyongo. Anatuma majasusi au wawakilishi kwa makabila yale alioko Liyongo, hasa Wasanye na Wadahalo, akiahidi zawadi kubwa (reale mia moja) kwa yeyote atakayefaulu kumuua Liyongo na kumletea kichwa chake. Njama hii inafanyika kisiri; Wasanye na Wadahalo wanaofuata tamaa ya malipo wanajifanya marafiki wa Liyongo. Utenzi unatuonyesha jinsi usaliti unavyopangwa: marafiki hao bandia wanapendekeza wafanye michezo ya kikawaida pamoja (wanacheza kikoa – aina ya sherehe ya chakula na burudani ya pamoja). Wanakubaliana mchezo wa kuangua makoma (matunda ya mtende mwitu) kutoka mti mkubwa, kila mtu akibadilishana zamu ya kupanda mti. Mpango wao ni kwamba ikifika zamu ya Liyongo kupanda juu ya mti, watamtungua kwa mishale kutoka chini na kumuua akiwa huko juu (wakiamini hatakuwa na ulinzi wala pa kukimbilia).
Katika beti ya 65 ya utenzi (imenukuliwa katika maelezo yetu ya mashairi hapo juu), tunaona Liyongo akitumia ujanja kuvuruga mpango huo: “Akawambia ngojani, akatowa mkobani, chembe katiya ngweni, makoma kiwanguliya.” Hapa Liyongo anawaambia wenzake wasubiri kidogo, kisha anatupa chembe au kitu kwenye ule mti au ngomeni, na kuangusha makoma akiwa chini ardhini. Yaani, badala ya kupanda juu ya mtende, yeye mwenyewe anapiga mawe au mishale juu ya mtende na kuyatoa yale matunda (makoma) akiwa chini. Njama yao inashindwa ghafla kwa sababu hawakumpata katika mtego waliotarajia. Hawakuweza kumshambulia akiwa juu, kwani hakupanda – akawachezea akili.
Washirika wale wasaliti wanaporudi kwa Sultani, wanampa taarifa kwamba “haiwezekani kumuua Liyongo” – wameona mwenyewe kwamba kila mbinu waliyosuka imeshindikana. Sultani, kwa kuona hivyo, anabuni njama ya mwisho kupitia mtu wa karibu zaidi na Liyongo: mwanawe mwenyewe. Anaamua kumsaliti Liyongo kupitia mtoto wake wa kiume aliyezaliwa na yule mke Mgalla.
Katika utenzi, Sultani anamrubuni kijana (mwana wa Liyongo). Anampa ahadi kubwa – atamuozesha binti yake (ambaye angekuwa binamu au dada wa kambo wa kijana huyo), atampa cheo cha uwaziri na mali nyingi endapo atafanikiwa kujua siri ya udhaifu wa baba yake na kusaidia kumuua. Kijana anakubali (hili linaonyesha upande wa pili wa “mbegu” ya Liyongo – kwamba mtoto wake mwenyewe hakuwa na uaminifu kama baba yake; labda kutokana na kulelewa na mama wa Kigalla na kukaa mbali na baba?).
Kijana anakwenda kwa baba yake porini, na kwa upendo, Liyongo anamkaribisha bila wasiwasi mkubwa. Hata hivyo, anahisi huenda kijana ameletwa na maadui, lakini anamjaribu. Kijana anamwuliza baba yake kwa hila: “Niambie siri yako, ewe baba – ni kitu gani kinaweza kukuua au kukudhuru?”. Awali Liyongo anasita, akitambua uwezekano wa njama (maelezo ya utenzi yanasema ingawa Liyongo “alitambua njama ya mahasidi wake kupitia mwanawe”, aliamua kumfichulia siri kutokana na mapenzi ya baba kwa mwanaye). Hatimaye, Liyongo anamwambia mwanawe ukweli: kwamba hakuna silaha ya kawaida inayoweza kumdhuru, ila tu kuna siri moja – “sindano ya shaba ikichomwa katika kitovu changu, hicho ndicho kifo changu.”. Ubeti wa 143 wa utenzi (ambao umeelezwa katika tafiti) unathibitisha kauli hii: Liyongo anasema hatadhurika kwa njia nyingine, isipokuwa akidungwa sindano ya shaba kitovuni.
Kijana anachukua habari hiyo na kurudi kwa Sultani Pate. Sultani anapopata ujumbe, anafurahi kupita kiasi na kuona njia ya kumuangamiza Liyongo imepatikana. Mara moja anampa kijana wake sindano ya shaba iliyosokotwa maalum na kumuahidi tena zawadi kemkem endapo atatekeleza shambulio hilo. Katika utenzi, tunamuona kijana akienda kwa baba yake mara ya pili, safari hii akiwa na silaha hiyo ndogo lakini hatari.
Liyongo, bila kujua, anaendelea na maisha yake porini. Usiku mmoja, akiwa amelala usingizi mzito, kijana huyu anamdunga ile sindano kitovuni ghafla. Fumo Liyongo anaumizwa pabaya – anaamka kwa maumivu makali na hasira. Anajua amesalitiwa na kwamba maadui wamefika. Katika hali hiyo ya machungu, Liyongo anachukua upinde wake na mshale. Anakwenda hadi kwenye kisima cha maji karibu (labda ni sehemu aliyokuwa akipafahamu na ambapo angeweza kujikinga kiasi).
Utenzi unatusimulia tukio la mwisho la kusikitisha la kifo cha shujaa huyu: Liyongo anapiga goti kando ya kisima, akiwa bado amejeruhiwa vibaya, na anauvuta upinde wake, akiuelekeza mjini Pate kana kwamba anawinda adui yake anayetoka huko. Akiwa katika mkao huo wa vita na hasira, nguvu zimemwishia na anakata roho akiwa amepiga goti, mkono umeshika upinde na mshale ukielekea mji. Kwa nje anaonekana kama bado yuko tayari kupiga – kama sanamu ya shujaa aliyeghadhabika.
Watu wa Pate wanamuona Liyongo katika hali hiyo kisimani, na wanaogopa kumsogelea. Wanaamini bado yuko hai na amekasirika mno kiasi kwamba wakienda karibu atawaangamiza. Hivyo wanatulia kwa hofu, hata hawathubutu kwenda kuteka maji kwenye kisima kile. Muda unakwenda, maji yanakwisha mjini, na hatimaye inalazimu watafute suluhisho. Wanamwendea mama yake Liyongo, ambaye alikuwa bado hai na karibu, wakimwomba ajaribu kumbembeleza mwanawe aweke chini silaha ili watu waendelee na shughuli (kama kuchota maji).
Mama yake Liyongo, akiwa na machungu na mapenzi ya mama, anajaribu kadhaa kumbembeleza mwanaye aondoke kisimani au awaruhusu watu wendelee na kazi zao. Lakini bila mafanikio – kwa sababu, kimsingi, Liyongo alikuwa ameshakufa akikaa pale. Mwili wake umesimama kwa ukakamavu katika goti moja, macho yakiwa wazi kana kwamba angali hai. Hatimaye, mwili wa Liyongo unaanguka chini wenyewe – na hapo ndipo watu wa Pate wanatambua kwamba Fumo Liyongo alikwisha fariki kitambo. Jambo hili linawatia simanzi kubwa; wamepoteza shujaa na ngao yao dhidi ya dhulma.
Utenzi unaeleza kwamba kulikuwa na hofu na huzuni miongoni mwa watu – kwa muda hawakuthubutu hata kumzika kwa kuogopa mwili wake. Hatimaye walimzika Liyongo kwa heshima zote, na maombolezo makubwa yakafanyika kwa wale waliompenda. Ingawa sehemu hii ya mwisho haikuangaziwa sana katika nukuu za utenzi zinazopatikana, wazee wa riwaya wanasema kwamba Liyongo alizikwa akiwa amesimama (au ameketi) na silaha zake, na kaburi lake likawa mahali pa heshima. Utamaduni wa Waswahili unaendelea kumkumbuka Liyongo kama shujaa. Hata leo, simulizi zake zinachukuliwa kuwa mfano wa ushujaa, akili nyingi na uongozi, na kifo chake kinaona kama onyo kuhusu usaliti kutoka kwa mtu wa karibu (kama mwanawe).
Utenzi wa Fumo Liyongo unachukua nafasi muhimu katika fasihi ya Kiswahili kama kielelezo cha utenzi wa kihistoria (epic poetry) unaosimulia hadithi ya shujaa. Kama tulivyoona, una mpangilio wa matukio kuanzia utambulisho wa shujaa, visa vya mashindano yake na maadui, hadi kifo chake cha kusikitisha. Licha ya kuwa hadithi ya zamani, maudhui yake ni timilifu na yanayovuka wakati – ushujaa, uongozi, usaliti, mapambano dhidi ya dhulma, na hata mambo ya kiroho (imani kwamba Liyongo hangeweza kuuawa isipokuwa kwa njia maalum). Hii inafanya utenzi huu uendelee kuwa na relevansi kwa wasomaji wa leo, kama mfano wa utamaduni ulivyo chombo cha kufikisha ujumbe wa kijamii. Folkloristi wanasema: “Moja ya kazi muhimu za fasihi simulizi ni kuwa chombo cha upinzani wa kijamii; popote palipo na ukandamizaji, wahanga wake hupata faraja katika folklore”. Hivyo basi, hadithi ya Liyongo inaweza kusomwa kama alama ya mapambano dhidi ya dhulma na uongozi mbaya katika jamii.
Kuhusu matoleo tofauti, kama tulivyotaja, kulikuwepo na nyimbo na masimulizi ya awali yaliyorekodiwa na wanazuoni kama Edward Steere (aliyetunga toleo la nathari la hadithi ya Liyongo mnamo karne ya 19), na vilevile nyimbo tofauti (tumbuizo) zilizokusanywa na wanaanthropolojia kama M. F. Al-Bakri (2004). Hata hivyo, toleo la kitaaluma lililo kamili zaidi ni huu utenzi uliyohaririwa na Abdalla (1973) kutoka kwa miswada ya Kijumwa. Ndilo tumelitoa hapo juu, tukiwa tumeliorodhesha kwa mpangilio wa beti kama ilivyo desturi. Ingawa baadhi ya lahaja ndogo ndogo zipo (k.m. matumizi ya maneno ya Kipate), maandishi hayo yanawakilisha Kiswahili sanifu cha kale kilichoeleweka pwani ya Afrika ya Mashariki, na yanafuata bahari (urojo) ya arudhi ya tenzi – mizani na vina vimetunzwa vizuri. Utenzi wenyewe una takriban beti 232 katika chapa ya Abdalla, na tumeshuhudia jinsi beti hizo zinavyofuatana kuanzia utangulizi wenye dua, hadi hitimisho lenye dua pia kwa Muumba (ambalo ni jambo la kawaida katika tenzi nyingi za Kiswahili).
Kwa kumalizia, Utenzi wa Fumo Liyongo sio tu kazi ya sanaa ya kifasihi yenye mvuto, bali pia ni kumbukumbu hai ya historia na utamaduni wa Waswahili. Kupitia kisa cha Liyongo, tunapata dirisha la kuona jamii ya Waswahili wa kale – siasa zao, tamaduni zao, na maadili yao. Liyongo amebaki katika kumbukumbu za watu kama shujaa na mshairi – na utenzi huu unamuweka kwenye nafasi sawa na mashujaa mashuhuri wa dunia katika fasihi ya watu wao. Utenzi huu umetafsiriwa na kujadiliwa na wasomi kadhaa, na unaendelea kufundishwa katika fasihi na kutajwa sana kama mfano wa utenzi wa Kiswahili uliochangamka kwa visa na ubunifu. Kama alivyoandika mtafiti mmoja, “Utenzi wa Liyongo ni miongoni mwa hazina bora za ushairi wa Kiswahili na ni zao la mwingiliano wa maandishi na masimulizi katika utamaduni wa Waswahili”.
Marejeo Muhimu:
- Abdilatif Abdalla (mhariri), Utenzi wa Fumo Liyongo (Chuo Kikuu cha Dar es Salaam, 1973) – Toleo la kisasa la miswada ya Kijumwa, lenye beti 232.
- Mulokozi, M. (1999), uchambuzi wa utenzi huu (amenukuliwa akimtaja Kijumwa kama mtunzi wa utenzi mwaka 1813 – huenda 1913).
- John W. T. Allen na G. S. P. Freeman-Grenville, Chronicles of Pate and Lamu (Wanaleta tafsiri za masimulizi ya kale, ikiwemo visa vya Liyongo).
- Ann Biersteker & Ibrahim Noor Shariff (1995), Mashairi ya Vita vya Kuduhu – Inajadili pia utenzi na nafasi yake katika utamaduni wa Waswahili.
- Kitabu cha Lyndon Harries (1962), Swahili Poetry – kinazungumzia utenzi wa Liyongo na mashairi mengine ya pwani.
Maoni ya Wasomaji
Bado hakuna maoni yaliyoidhinishwa.
Andika Maoni
Shiriki mawazo yako kwa heshima. Baruapepe yako haitachapishwa wala kuonekana kwa wasomaji.