Utenzi wa Mwana Kupona ni utenzi wa didaktiki (wa mafundisho) uliotungwa mnamo mwaka 1858 na Mwana Kupona binti Msham, ukiwa ni nasaha za mama kwa binti yake kuhusu maisha ya ndoa na maadili ya Kiislamu. Utenzi huu umejikita katika kumpa binti ushauri wa jinsi ya kuwa mke mwema na mwenye kumcha Mungu – ukiwa ni wosia wa upendo kutoka kwa mama aliyeumwa sana, akijua hana muda mrefu kuishi. Mwana Kupona aliuandika utenzi huu maalum kwa binti yake wa pekee, aitwaye Mwana Heshima, kama hazina ya maadili na mwongozo atakaoutumia maishani. Ujumbe mkuu wa mashairi haya ni umuhimu wa dini, heshima katika ndoa na wajibu wa mwanamke katika jamii; mwanamke anashauriwa kuwa mcha Mungu, mtii wa mumewe, mvumilivu na msafi, ili apate mafanikio duniani na malipo mema akhera. Licha ya kuonekana kama ushauri wa kidunia juu ya ndoa, utenzi huu unaakisi sana mafundisho ya Kiislamu na maadili ya Kitajiri, kiasi kwamba umelinganishwa na Kitabu cha Methali katika Biblia kwa hekima na mawaidha yake.
Uchambuzi wa Maudhui na Mtindo
Mada kuu ya utenzi huu ni maadili ya kidini na majukumu ya ndoa. Mashairi yanaanza kwa kumsihi binti ashike dini: mama anamwelekeza “la kwanza kamata dini, faradhi usiikhini” (beti ya 12), akisisitiza utekelezaji wa faradhi na suna za Kiislamu. Uchuaji wa dini unakwenda sambamba na kumtegemea Mungu na kutambua dunia ni ya muda mfupi: “Mwanaadamu si kitu, na ulimwengu si wetu, wala hakuna mtu ambaye atasalia” (beti ya 6). Hii ni dhamira inayojitokeza pia katika utenzi mwingine wa wakati huo kama Al-Inkishafi, ikionyesha mtazamo wa Kiislamu kwamba maisha ya dunia si ya kudumu. Sambamba na hilo, Mwana Kupona anampa binti mawaidha ya kidunia ili awe mke mwema: anasisitiza heshima na utiifu kwa mume (kwa mfano anasema mume ni mmoja wa “radhi tano” ambazo mwanamke anatakiwa kutafuta – yaani radhi za Mungu, Mtume, baba, mama na mume). Binti anashauriwa kumridhisha mume wake kila wakati na kuepuka kabisa mambo yatakayomkasirisha: “Muyuwe alipendalo nawe ufuate lilo, jambo limchukialo siwe mwenye kumwedea”. Pia utenzi unafundisha kwamba furaha ya ndoa inaathiri hata hatima ya milele – mume ameridhiwa duniani, atakuwa shujaa wa mkewe Siku ya Kiyama: “Siku ufufuliwao, nadhari ni ya mumeo; taulizwa atakalo, ndilo takalotendewa” (beti ya 26).
Majukumu ya ndani ya ndoa yanapewa uzito mkubwa katika utenzi huu. Mwana Kupona anafundisha kuhusu utunzaji wa nyumba na usafi wa mwili: anamtaka binti yake awe msafi, atunze nyumba safi na ajipambe kwa ajili ya mumewe. Kwa mfano, beti za 37–42 zinamtaka binti afagie na kuosha nyumba (hata choo), aoge na kujipamba kama bibi arusi, na kuhakikisha “nyumba yako i nadhifu, mumeo umsharifu”. Aidha, anashauri kuhusu mapambo ya mwanamke: kuvaa pete na vikuku, kupaka hina kwenye nyayo na viganja, na wanja machoni ili ajipendeze kwa mumewe. Vilevile, anasisitiza tabia njema na upendo: binti afanye maneno matamu na ya utani mwema kwa watu ili ajenge mahusiano mema, na kwa mumewe hasa – amkaribishe kwa tabasamu na furaha anaporudi nyumbani, amsamehe na kumfariji akiwa na huzuni. Utenzi unatumika kama “hirizi” ya kumkinga binti na mabaya; Mwana Kupona anafananisha nasaha zake na hirizi na kidani cha lulu anachomvika binti shingoni ili kiwe hazina ya kumlinda maishani. Huu ni ufundi wa lugha wa sitiari unaoashiria kwamba mashairi yenyewe ni talisman au baraka kwa binti – akiyafuata, atabarikiwa katika ndoa.
Kwa upande wa mtindo wa uandishi, "Utenzi wa Mwana Kupona" umeandikwa katika fomu ya utenzi wa Kiswahili cha zamani. Mashairi yamepangwa katika beti 102, kila beti ikiwa na mishororo minne yenye vina na mizani ya kisauti, kadiri ya utaratibu wa tenzi za kisunna. Mathalan, beti nyingi zinaishia na sauti ya vokali inayofanana katika mistari mitatu ya kwanza na kubadilika kidogo katika mstari wa nne, kulingana na kanuni za utendi. Lugha iliyotumika ni Kiswahili cha kiutendi chenye lafudhi ya Kibajuni/Kiamu, kikiwa kimechanganyika na maneno ya Kiarabu kutokana na muktadha wa Kiislamu wa utunzi huo. Mfano, maneno kama “Bismillahi”, “Habibu” (Mtume), “Allah Allah”, na marejeo ya “Arafa” na “Ka’aba” yanajitokeza katika utenzi, yakionyesha uhusiano wa karibu na istilahi za Kiislamu. Pia, utendi una muundo wa kimapokeo: unaanza na utangulizi wa kumtaja Mungu na kumswalia Mtume Muhammad (beti za 4–5), kisha inafuata sehemu ya nasaha na hadithi, na hatimaye unahitimishwa kwa dua na hamdu (sifa njema kwa Mtume na ahli zake) katika beti za mwisho. Mtindo huu unafanana na utenzi mwingine wa dini ambapo mwandishi hutanguliza dua na kuhitimisha kwa sala, hivyo kuthibitisha nafasi ya dini katika fasihi ya Kiswahili ya enzi hizo. Licha ya kuwa lugha yake ni nyepesi na yenye uwazi (wengine wameona haina “nafasi kubwa ya sanaa” ikilinganishwa na tenzi nyingine tata zaidi), utenzi huu umefanikisha lengo lake la kuelimisha, na umekuwa ukisomwa katika kaya nyingi za Waswahili kwa vizazi, hasa kwa wasichana wanaojiandaa kuolewa.
Aidha, uhegelo (originality) wa mtunzi unaonekana katika sauti ya kipekee ya kike inayosikika ndani ya mashairi haya. Tofauti na tenzi nyingi za jadi zilizoandikwa na wanaume na kuangazia visa vya kihistoria au kidini, utenzi wa Mwana Kupona unaangazia ulimwengu wa mwanamke wa Kiswahili wa karne ya 19 – kutoka mitazamo ya mama kuhusu malezi ya binti, hadi maelezo ya kazi za ndani na mahusiano ya kindoa. Sauti hii ya mwanamke inatoa dirisha adimu la kuona maisha ya wasichana na wanawake wa pwani ya Kiswahili wakati huo, jinsi walivyofundwa na wanawake wenzao, na matarajio ya jamii kwao. Hivyo, mtindo wa utenzi huu ni wa kipekee kwa kuunganisha wasifu binafsi wa mwandishi (anajitaja kwenye beti za 97–100, akieleza jina lake na hali yake ya ujane) na mawaidha ya kidini na kijamii, katika muundo wa kishairi uliorahisishwa ili ujumbe ueleweke vema.
Historia na Asili
Asili na chanzo cha "Utenzi wa Mwana Kupona" kinarejea katika mazingira ya mwaka 1858 kwenye mwambao wa Afrika Mashariki, hususan kisiwa cha Pate katika Usultani wa Lamu. Mwana Kupona binti Msham alizaliwa takriban mwanzoni mwa karne ya 19 (kama 1810 hivi) kwenye kisiwa cha Pate, ambalo ni sehemu ya visiwa vya Lamu, katika pwani ya Kenya. Alikuwa mshairi wa kike wa Kiswahili na ndiye anayetambulika kama mwandishi wa kwanza mwanamke mashuhuri katika fasihi ya Kiswahili. Mwana Kupona alikuwa mke wa mwisho wa Sheikh Bwana Mataka, ambaye alikuwa mtawala wa mji wa Siyu (au Siu) kwenye Kisiwa cha Pate. Kupitia ndoa hii, Mwana Kupona alipata hadhi ya juu katika jamii – Bwana Mataka alikuwa kiongozi mashuhuri aliyeongoza Siyu wakati wa kupinga utawala wa Omani, na nyumba yake ilikuwa katika jamii iliyostawi kibiashara (ilirina na wafanyabiashara Waomani, Waajemi, Wahindi na Waarabu). Walijaliwa watoto wawili na Bwana Mataka. Mwaka 1856 Bwana Mataka alifariki dunia, na hivyo Mwana Kupona akabaki mjane akilea binti yake mdogo, Mwana Heshima (au Hashima), katika utamaduni wa Kiswahili uliokuwa na msimamo mkali wa kidini na kijamii kuhusu wajane na mabinti. Inasemekana Mwana Kupona alianza kuugua ugonjwa mbaya (pengine uzazi au hedhi ulimletea matatizo makubwa ya kiafya) na alipoona mauti yaja, aliamua kumshauri binti yake ili kuhakikisha anamuachia hazina ya hekima itakayomsaidia katika maisha ya utu uzima.
Ni katika muktadha huo ndipo Mwana Kupona aliandika utenzi huu mnamo 1858, sawa na mwaka 1275 Hijria. Wakati huo binti yake Mwana Heshima alikuwa na umri wa miaka kumi na minne tu. Utenzi wenyewe ulitungwa kama barua ya wazi ya mama kwenda kwa binti – ukiwa ni urithi wa maneno ambao angeusoma na kuutafakari muda mrefu baada ya mama yake kupita. Kwa kuwa utenzi huu ulikuwa usia wa faragha kwa binti, ulienea ndani ya familia kwanza kwa njia ya urithishanaji wa kijadi. Inasemekana Mwana Heshima alihifadhi nakala (au aliuhifadhi moyoni) na baadaye watoto wa Mwana Heshima waliendeleza kuihifadhi kazi hii ya bibi yao. Miongoni mwa waliorithishwa utenzi huo ni Mwanammed Abdalla Kombo, mjukuu wa Mwana Kupona, ambaye katika miaka ya 1930 alitoa simulizi za maisha ya bibi yake na kuweka kumbukumbu ya utenzi huu kwa wasomi wa nje. Baadaye, wasomi wa fasihi ya Kiswahili (kama William Hichens na Alice Werner katika miaka ya 1930) walikusanya miswada ya utenzi wa Mwana Kupona na kuuhariri, na hivyo utenzi huu ukachapishwa katika maandishi ya Kilatini ili upatikane kwa wasomaji wengi. Kwa mfano, upo mkusanyo wa miswada katika Hifadhi ya SOAS, Chuo Kikuu cha London (Hitchens Collection) unaojumuisha utenzi huu, na hatimaye ulijumuishwa katika vitabu kama “Tendi” kilichohaririwa na J.W.T. Allen (1971) ambacho kilichapisha tenzi za kale za Kiswahili. Mwana Kupona mwenyewe alifariki dunia takriban mwaka 1865 (kwa mujibu wa vyanzo, alifariki kutokana na ugonjwa wa uzazi), takriban miaka saba baada ya kutunga utenzi wake.
Katika mazingira ya kihistoria, utunzi wa "Utenzi wa Mwana Kupona" unashikamana na wakati wa mabadiliko makubwa katika pwani ya Swahili. Karne ya 19 ilishuhudia ushawishi wa Waarabu wa Oman ukienea pwani ya Afrika Mashariki na hatimaye utawala wa Sultani wa Zanzibar kuimarika. Bwana Mataka, mume wa Mwana Kupona, anatajwa kuwa kiongozi wa mwisho wa miji ya Waswahili (hasa Siyu) aliyejaribu kuzuia utekezaji wa Oman katika eneo lake. Baada ya kifo chake na kuanguka kwa utawala huru wa Siyu, utamaduni wa Waswahili uliendelea kwa kiasi katika himaya ya Zanzibar. Hivyo, utenzi huu uliandikwa wakati jamii ya Waswahili ilikuwa ikikabili mabadiliko ya kisiasa lakini bado mila na desturi zake ziliendelea kuenziwa ndani ya familia na jamii ndogondogo. Kwa kuandika utenzi huu kwa mwandiko wa Kiarabu (Ajami) kama ilivyokuwa desturi ya wakati huo, Mwana Kupona alihakikisha ujumbe wake unakuwa sehemu ya urithi wa fasihi simulizi na andishi wa Waswahili. Leo hii, tungo asilia za utenzi huu zimehifadhiwa na kunukuliwa katika tafsiri na machapisho kadhaa, na hivyo wasomaji wa kizazi cha sasa wanaweza kujifunza moja kwa moja kutoka katika maneno ya Mwana Kupona yaliyoandikwa karne mbili zilizopita.
Mchango katika Fasihi ya Kiswahili
"Utenzi wa Mwana Kupona" una nafasi muhimu sana katika fasihi na utamaduni wa Waswahili, na mchango wake unaweza kuangaliwa katika nyanja kadhaa: kifasihi, kijamii na kifeministi. Kwanza, kifasihi, utenzi huu umejikita rasmi katika ukumbi wa fasihi ya Kiswahili ya mwanzo na unatambulika kama mojawapo ya kazi mashuhuri zaidi za fasihi simulizi iliyoandikwa kabla ya enzi ya ukoloni. Ni kazi iliyothibitisha kwamba wanawake nao walikuwa wachangiaji hai wa fasihi ya Kiswahili, hata katika karne ya 19 ambapo idadi kubwa ya watunzi wakuu waliokuwa wanajulikana walikuwa wanaume. Mwana Kupona ametajwa kama “mshairi wa kike wa kwanza mashuhuri katika Kiswahili” na kazi yake imekuwa ikinukuliwa sana katika maandiko ya historia ya fasihi ya Kiafrika. Utenzi wake umekuwa sehemu ya kanzi (canon) ya fasihi ya Kiswahili na umeingizwa katika antholojia na tafsiri nyingi. Kwa mfano, sehemu za utenzi huu zilichapishwa katika mkusanyo maarufu wa waandishi wanawake wa Afrika “Daughters of Africa” (1992) uliohaririwa na Margaret Busby, na wanazuoni wa Kiswahili wameendelea kuuchambua katika makala na vitabu mbalimbali. Pia, kumekuwa na jitihada za kuutumia katika elimu: mwaka 2000, mwandishi Kitula King’ei alichapisha kitabu cha watoto kiitwacho “Mwana Kupona: Poetess from Lamu” kilichotokana na maisha na kazi za Mwana Kupona, hatua inayoonyesha kuwa utenzi huu bado unawahamasisha wasomi na waandishi wa kizazi kipya.
Pili, katika utamaduni na jamii ya Waswahili, Utenzi wa Mwana Kupona umekuwa na athari endelevu za kijamii. Kwa vizazi kadhaa, utenzi huu umesomwa na kurithishwa miongoni mwa familia za Waswahili, ukiwafunza mabinti mila na desturi za jamii yao. Kama ilivyotajwa, kwa muda mrefu imekuwa desturi kwa akina mama na wakunga wa jadi (wanawake wazee) kutumia mashairi haya kama sehemu ya mafundisho kwa wasichana waliofikisha umri wa kuolewa. Ujumbe wa utenzi umechangia kulea maadili ya binti mcha Mungu, mkarimu na mtiifu, ambaye ndiye aliyetarajiwa kuwa mke bora katika jamii ya Kiislamu ya Waswahili. Hadi leo katika jamii za Pwani, baadhi ya beti za utenzi huu huimbwa au kunukuliwa kwenye sherehe za harusi na matukio ya kufundwa kwa bibi arusi kama sehemu ya kutoa nasaha kwa wanandoa. Kwa njia hii, mchango wake katika kuimarisha na kuhifadhi maadili ya kitamaduni na umoja wa kijamii ni mkubwa – umefanya kazi kama darasa la maadili linalopitishwa kutoka kizazi kimoja hadi kingine. Utenzi huu pia unatoa rejea muhimu kwa watafiti wa etnografia na historia ya jamii, kwani ndani yake tunapata picha ya mgawanyo wa majukumu ya kijinsia na taratibu za maisha (kama vile uvaaji, mapambo, mienendo ya ndani ya nyumba) za Waswahili wa karne ya 19, taarifa ambazo huenda zisingeandikwa vinginevyo.
Tatu, na pengine lililo muhimu zaidi kwa siku hizi, ni mchango wake wa kifeministi au kwa masuala ya jinsia katika fasihi. Ingawa kwa mtazamo wa sasa mashairi ya Mwana Kupona yanaweza kuonekana kama yanaendeleza dhana za mfumo dume – kwa kusisitiza utii wa mke kwa mume – ni muhimu kuelewa kazi hii kwa muktadha wa wakati wake. Wakati Mwana Kupona anaandika kwamba “mumeo umsharifu” na “amriye sikatae”, alikuwa akielezea kweli hali halisi ya nafasi ya mwanamke katika jamii yake, ambapo mafanikio na heshima ya mwanamke yalitegemea sana uwezo wake wa kuendesha vizuri nyumba na ndoa yake. Kwa muktadha huo, utenzi huu unaweza kusemwa kuwa ulimpa mwanamke “nyenzo” za kujimudu ndani ya mfumo dume: unamfunza mbinu za kumstahi na kumridhisha mume ili naye amthamini, jambo ambalo kwa hakika lingeweza kumwezesha mwanamke kuwa na sauti zaidi nyumbani na kupata heshima katika jamii. Baadhi ya wanazuoni wamependekeza kwamba wanawake Waswahili wameutumia utenzi huu kama mwongozo wa kujipa nguvu nyumbani kwa njia ya upole na busara, huku wanaume wakiona ni njia ya kuendeleza utiifu. Hata hivyo, wachambuzi wa fasihi ya kisasa wameujadili utenzi huu kwa mitazamo tofauti. Wakosoaji wa kimapinduzi kama Khatib (1985) waliuita kuwa ni “ushauri wa sumu” unaomfanya mwanamke kuwa mtumwa wa mumewe, wakidai unarudisha nyuma maendeleo ya ukombozi wa mwanamke. Mwingine, Senkoro (1988), alisema kuwa mashairi haya “yanamchora mwanamke kama pambo” tu la nyumba katika mfumo wa kikabaila wa Waswahili wa karne ya 19. Hata hivyo, hoja za wakosoaji hawa zimepingwa na wanazuoni wengine kwa kuzingatia mazingira na nia ya utunzi: Utenzi wa Mwana Kupona haukuandikwa ili kumdhalilisha mwanamke, bali ulikuwa ni jaribio la mama kumuandaa binti yake kukabiliana na mazingira ambayo tayari yalikuwa na mfumo dume. Kwa maneno mengine, Mwana Kupona alitumia njia pekee aliyokuwa nayo – kalamu yake – kuhakikisha binti yake anajua “siri” za kufanikiwa katika jamii hiyo. Kwa kufanya hivyo, alitoa sauti kwa uzoefu wa wanawake, akasimulia kutoka upande wa mwanamke katika fasihi ambayo ilitawaliwa na sauti za kiume. Huu ni mchango mkubwa wa kifeministi: kazi yake inatoa ushahidi kwamba wanawake Waswahili walikuwa na sauti na walichukua hatua katika kutunza maslahi yao na ya mabinti zao hata katika mazingira yenye vikwazo.
Kwa kumalizia, "Utenzi wa Mwana Kupona" umeacha alama isiyofutika katika urithi wa fasihi ya Kiswahili. Kifasihi, umehifadhiwa na kusherekewa kama mfano bora wa utenzi wa Kiswahili wenye maudhui ya kidini na maadili, uliotungwa na mwandishi mwanamke katika jamii ya kihafidhina. Kijamii, umeendelea kuhamasisha na kuongoza mila na desturi za ndoa na familia katika pwani ya Afrika Mashariki, ukiwa kama darasa la jadi la maadili kwa wasichana na wanawake. Kifeministi, umekuwa chachu ya mijadala kuhusu nafasi ya wanawake katika fasihi na historia – ukionyesha namna wanawake waliweza kutumia kalamu na sanaa kuathiri jamii zao, na wakati huohuo ukifichua mipaka waliowekewa na jinsi walivyojivunia kwa hekima ndani ya mipaka hiyo. Utenzi huu umedhihirisha kwamba simulizi za wanawake zina nguvu na zinaweza kudumu vizazi hadi vizazi. Kwa sababu hizo zote, "Utenzi wa Mwana Kupona" si tu tungo ya kukumbukwa, bali pia ni urithi wa kitamaduni na kifasihi unaoendelea kuangaza katika ulimwengu wa Waswahili na kutoa somo la kihistoria kuhusu sauti ya mwanamke katika jamii.
Marejeo:
- Mwana Kupona binti Msham – Wikipedia, kamusi elezo huru.
- Mwana Kupona binti Msham – Wikipedia (Kiingereza).
- Rayya Timammy & Amir Swaleh (2013). “Thematic Analysis of Utendi wa Mwana Kupona: A Swahili/Islamic Perspective.” IJIER 1(3): 60-72.
- Sacred Footsteps (2024). “Hidden Voices: Female Swahili Poets in Islamic East Africa.”.
- AfricanPoems.net – “The Book of Mwana Kupona.” (Tafsiri na Tashrifa Silayi, 2021).
- Alice Werner & William Hichens (1934) – “Mwana Kupona (The Wife’s Devotion)”, Azania Press; ilivyorejewa kupitia Maktaba.org.
Maoni ya Wasomaji
Bado hakuna maoni yaliyoidhinishwa.
Andika Maoni
Shiriki mawazo yako kwa heshima. Baruapepe yako haitachapishwa wala kuonekana kwa wasomaji.