Watunzi wa mashairi (washairi) wa Kiswahili hutumia kanuni na mbinu zilizoelezwa hapo juu kwa ubunifu ili kufikisha dhamira zao. Mashairi ya kimapokeo hasa yanafuata sheria kali za urari wa vina na mizani, ilhali mashairi huru yanaweza kupunguza ukali wa sheria hizo lakini yakadumisha ule utengamano wa lugha na hisia. Ifuatayo ni mifano inayodhihirisha matumizi ya kanuni hizi katika uandishi wa mashairi:
1. Mfano wa Shairi la Kisasa lenye Vina na Ujumbe Mkali
Angalia ubeti ufuatao ambao unatoa ujumbe kuhusu viongozi walaghai katika jamii:
Tulopeleka bungeni, wamegeuka nyang’au,
Mafisadi kama nini, baladhuli mabahau,
Wanavunja mpini, konde wamelisahau,
Zamani na siku hizi, mambo sivyo yavyokuwa.
Ubeti huu una mistari minne (aina ya tarbia kwa muundo) na umetumia mpangilio wa vina vya "-au" unaorudiwa katika mistari mitatu ya kwanza (nyang’au, mabahau, -sahau). Ingawa mstari wa nne unaishia na “yavyokuwa” (ambayo ina sauti ya "wa" tofauti kidogo na "au"), bado unaendana kimahadhi na mistari mingine, na unaweza kuwa ni kimalizio (mstari wa mwisho wenye kueleza hitimisho) wa ubeti huo. Kutumia vina vinavyofanana kwenye mshororo kadhaa huleta ladha ya muziki na msikilizaji anapata raha ya kusikia sauti hizo zikijirudia.
Aidha, mshairi katika mfano huu ametumia lugha ya picha na sitiari kali – kuwaita viongozi “nyang’au” ni taswira inayowalinganisha na ndege wala mizoga, ishara ya ulafi na unyonyaji. Maneno kama “mafisadi” na “baladhuli mabahau” yanabeba hisia kali za kukemea tabia za hao viongozi. Hapa tunaona tamathali ya tashbihi/sitiari ikitumika (viongozi wamegeuka manyang’au), na pia lugha ya mkato – maneno ni machache lakini ujumbe umejaa lawama na kejeli nzito. Kanuni za ushairi kama vina zimezingatiwa, na vilevile mizani imefananishwa: kila mstari una vipande viwili vilivyotenganishwa na koma, vinavyoelekea kuwa na idadi karibu sawa ya silabi, hivyo mdundo unasalia sawa. Shairi hili linafuata pia kanuni ya kwamba kila ubeti unajitosheleza kimaana – ubeti huo umetaja kasoro za viongozi na kuhitimisha kuwa “mambo sivyo yavyokuwa” (yaani hali imeharibika ikilinganishwa na zamani). Mfano huu unaonyesha jinsi mtunzi amefuata kanuni za kimsingi za ushairi (vina, mizani, beti kamili) na wakati huohuo akatumia lugha fasaha na hisia kali kufikisha ujumbe wa kijamii kwa namna ya kuvutia na kugusa moyo.
2. Mfano wa Shairi la Kimapokeo la Kinasaha
Mtunzi Mwana Kupona binti Msham aliwahi kuandika utenzi maarufu uitwao “Utendi wa Mwana Kupona” (1858) kama nasaha kwa binti yake kuhusu maisha ya ndoa na wajibu wa mwanamke. Shairi hilo lina beti nyingi zilizo na mpangilio thabiti wa vina na mizani, kama ilivyo desturi ya tenzi za Kiswahili za kale. Kwa mfano, beti mojawapo huenda ikawa na mtiririko wa maneno kama (ikifafanuliwa kwa kisasa): “Ee binti yangu, sikia mawaidha, maishani utayahitaji; Uadilifu uwe nguzo imara, maishani mwako udumu...” (hii ni paraphrase ya maudhui). Katika utenzi halisi, kila mstari unamalizika na neno lenye kiambisha “-ni” (k.m. maishani, uzorini, duniani nk.), hivyo vina vyake ni vya "-ni" kuanzia mwanzo hadi mwisho wa utenzi. Pia kila mstari una mizani 16 (vipande viwili vya silabi 8) kama ilivyokawaida ya Bahari ya Utenzi. Utenzi wa Mwana Kupona umetunzwa kama mfano bora wa mashairi ya Kiswahili yenye maudhui ya kifamilia na kijamii, ujumbe wake ukiwahimiza wasikilizaji maadili mema, upendo na uvumilivu katika maisha ya ndoa. Mtunzi hapa alizingatia kikamilifu kanuni za arudhi za kale (urari mkamilifu wa vina na mizani katika kila beti) akitumia lugha nyepesi ya kiswahili cha karne ya 19 kuwasilisha mafunzo.
3. Mfano wa Shairi la Kumsifu Mtu Mashuhuri
Mwalimu Shaaban Robert, anayetambulika kama baba wa fasihi ya Kiswahili, aliandika mashairi mengi yenye kufuata utaratibu wa kimapokeo lakini kwa lugha nyepesi na iliyoeleweka kwa urahisi katika karne ya 20. Mojawapo ya mashairi yake mashuhuri ni “Wasifu wa Siti Binti Saad”, ambamo alimuelezea na kumsifu mwanamuziki mahiri Siti Binti Saad. Katika utungo huo, Shaaban Robert alieleza maisha, changamoto na mafanikio ya Siti Binti Saad, akisisitiza masuala muhimu kama utu, heshima na umuhimu wa elimu katika jamii. Alitumia mtindo wa kishairi kuwasilisha wasifu huo – yaani alitumia mistari yenye vina vinavyorudiwarudiwa, lugha ya picha na methali, ili kuleta uzuri wa kumsimulia mtu maisha yake kwa njia ya kishairi. Hili ni mfano mzuri jinsi mshairi anaweza kuchukua tukio au maisha halisi ya mtu na kuyawasilisha katika umbo la shairi, na bado akazingatia kanuni (kwa mfano, kila ubeti una mistari minne yenye mizani sawa na vina vya kurudi) na kufanya kazi hiyo iwe kielelezo cha sanaa na si historia tu. Ujumbe wake katika shairi hili uliifikia jamii kwa urahisi zaidi kwa kuwa ulikuwa katika mfumo wa kishairi, ambao ni wa kuvutia na wenye mguso wa kipekee.
4. Mifano mingine na mbinu
Washairi wengine mashuhuri wamefuata na pia kuvunja baadhi ya kanuni kadri fasihi ilivyokua. Muyaka bin Haji al-Ghassaniy wa karne ya 19, kwa mfano, alitunga mashairi mengi ya kimapokeo yenye vina na mizani kamilifu kuhusu masuala ya kijamii na siasa za wakati wake. Kazi yake iitwayo “Fumo Liyongo” (japo jina hilo ni la shujaa maarufu, hapa ni shairi lake) inatajwa kama mfano, ikiangazia simulizi ya mfalme na vita vya ukombozi, na inaonyesha kipaji chake cha kutumia lugha kwa ufundi wa hali ya juu. Kwa upande mwingine, washairi wa kisasa kama Euphrase Kezilahabi na Said Ahmed Mohamed wameandika mashairi huru (yasiyo na vizuizi vingi vya vina/mizani) kama njia ya kuleta mitazamo mipya. Mfano ni shairi la Kezilahabi “Kisu Mkononi”, ambalo halina muundo wa kurudiarudia vina vya mwisho, lakini bado linatumia taswira nzito na hisia kali kuonyesha hali ya jamii (shairi hili linaanza kwa picha ya muda ukipita na kufifisha matumaini, n.k.). Hawa wa kisasa wanaweza wasifuate kikamilifu kanuni za arudhi za kimapokeo, lakini bado katika utunzi wao kuna ile roho ya ushairi – matumizi ya lugha ya mkato, taswira na kuhisi muziki wa maneno. Hivyo, iwe ni mshairi wa kale au wa leo, kanuni za msingi za ushairi (lugha ya picha, ulinganifu fulani wa sauti na mpangilio wa mistari, na uwasilishaji wa hisia) ndizo nyenzo zao kuu katika kufanikisha kazi ya kishairi.
Maoni ya Wasomaji
Bado hakuna maoni yaliyoidhinishwa.
Andika Maoni
Shiriki mawazo yako kwa heshima. Baruapepe yako haitachapishwa wala kuonekana kwa wasomaji.